हांटावायरस म्हणजे काय ? शेतकरी, मजूर, स्वच्छता कामगार आणि उंदरांचा वावर असलेल्या ठिकाणी राहणाऱ्या लोकांना याचा धोका सर्वाधिक?

 

सध्या (MV Hondius) या एका आंतरराष्ट्रीय क्रूझ जहाजावर  हांटाव्हायरसचा (HANTAVIRUS )प्रादुर्भाव झाल्यामुळे जगभरात चिंता व्यक्त केली जात आहे.या जहाजावर काही जणांचा मृत्यू झाला असून जागतिक आरोग्य संघटनेने (WHO) याला दुजोरा दिला आहे.

भारतातील स्थिती: या क्रूझवर दोन भारतीय नागरिक होते, परंतु त्यांच्यात कोणतीही लक्षणे नाहीत आणि ते आंतरराष्ट्रीय प्रोटोकॉलनुसार निरीक्षणाखाली आहेत. भारतीय वैद्यकीय संशोधन परिषद (ICMR) च्या मते, सध्या भारतात या आजाराचा कोणताही तात्काळ धोका नाही किंवा 'कम्युनिटी स्प्रेड' (समुदायात पसरल्याचा) पुरावा नाही.

 

असणारा धोका आणि पसरण्याची कारणे (Risks & Causes)

• हांटाव्हायरस प्रामुख्याने उंदीर आणि घुशींच्या संपर्कात आल्यामुळे पसरतो.
• जेव्हा उंदराची विष्ठा, लघवी किंवा लाळ सुकते आणि साफसफाई करताना हवेत मिसळते, तेव्हा तो प्रदूषित श्वास घेतल्यास माणसाला संसर्ग होतो.
• हा आजार कोविड-१९ सारखा एका माणसाकडून दुसऱ्या माणसाकडे सहसा पसरत नाही, मात्र 'अँडीज' (Andes) नावाच्या स्ट्रेनमध्ये असे दुर्मिळ संक्रमण होऊ शकते (जे सध्याच्या क्रूझवरील उद्रेकात संशयित आहे).

धोका: 

यात मृत्यूचे प्रमाण खूप जास्त (जवळपास ३८% ते ४०%) असू शकते.

• हँटाव्हायरस हा प्रामुख्याने उंदीर आणि घुशींच्या (Rodents) विष्ठा, मूत्र आणि लाळेतून पसरणारा विषाणू आहेया विषाणूमुळे प्रामुख्याने दोन गंभीर आजार होतात:
1. हँटाव्हायरस पल्मोनरी सिंड्रोम (HPS): हा आजार प्रामुख्याने फुफ्फुसांवर हल्ला करतो. यामध्ये मृत्यूचे प्रमाण ३८% ते ५०% इतके भयानक असू शकते. या आजारात रुग्णाला अचानक श्वास घेण्यास त्रास होतो आणि फुफ्फुसात पाणी जमा होते.
2. हेमोरेजिक फिव्हर विथ रेनल सिंड्रोम (HFRS): हा आजार प्रामुख्याने आशिया आणि युरोपमध्ये आढळतो आणि यामुळे मूत्रपिंडावर (Kidneys) गंभीर परिणाम होतो. यामध्ये मृत्यूचे प्रमाण १% ते १५% च्या आसपास असते.

सर्वाधिक धोका कोणाला ? 

शेतकरी, वनमजूर, स्वच्छता कामगार आणि उंदरांचा वावर असलेल्या ठिकाणी राहणाऱ्या लोकांना याचा धोका सर्वाधिक असतो.

• हांटाव्हायरसची लक्षणे (Symptoms): संसर्ग झाल्यानंतर १ ते ८ आठवड्यांत खालील लक्षणे दिसू शकतात:

• सुरुवातीला ताप, तीव्र डोकेदुखी, अंगदुखी, पोटदुखी आणि उलट्या अशी लक्षणे दिसतात.
• नंतरच्या गंभीर टप्प्यात फुफ्फुसात पाणी भरणे (श्वास घेण्यास त्रास होणे) आणि रक्तदाब कमी होऊन किडनी निकामी होण्याचा धोका असतो.

घ्यावयाची काळजी (Precautions - WHO आणि CDC च्या मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार):

• घरामध्ये आणि आजूबाजूला उंदरांचा वावर कमी करणे हाच सर्वात मोठा बचाव आहे.
• उंदराची विष्ठा किंवा लघवी झाडूने (Dry sweeping) किंवा व्हॅक्यूम क्लीनरने थेट साफ करू नका; यामुळे व्हायरस हवेत पसरतो.
• त्याऐवजी, त्यावर जंतुनाशक (उदा. ब्लीच) फवारून ओलसर करून मगच हातमोजे (Gloves) घालून साफसफाई करा.
• घरात उंदीर येऊ नयेत म्हणून छिद्रे आणि फटी बुजवा.
• अन्नपदार्थ सुरक्षित आणि बंद डब्यांमध्ये ठेवा जेणेकरून उंदीर आकर्षित होणार नाहीत.

हांटाव्हायरस सद्यस्थिती (मे २०२६) (Current Situation):

• सध्या एका आंतरराष्ट्रीय क्रूझ जहाजावर (MV Hondius) हांटाव्हायरसचा प्रादुर्भाव झाल्यामुळे जगभरात चिंता व्यक्त केली जात आहे.
• या जहाजावर काही जणांचा मृत्यू झाला असून जागतिक आरोग्य संघटनेने (WHO) याला दुजोरा दिला आहे.
• भारतातील स्थिती: या क्रूझवर दोन भारतीय नागरिक होते, परंतु त्यांच्यात कोणतीही लक्षणे नाहीत आणि ते आंतरराष्ट्रीय प्रोटोकॉलनुसार निरीक्षणाखाली आहेत.
• भारतीय वैद्यकीय संशोधन परिषद (ICMR) च्या मते, सध्या भारतात या आजाराचा कोणताही तात्काळ धोका नाही किंवा 'कम्युनिटी स्प्रेड' (समुदायात पसरल्याचा) पुरावा नाही.

 

अधिकृत संदर्भ –

Centers for Disease Control and Prevention (CDC) - Hantavirus Guidelines : https://www.cdc.gov/hantavirus/

World Health Organization (WHO) - Disease Outbreak News & Reports : https://www.who.int/

Indian Council of Medical Research (ICMR), Ministry of Health and Family Welfare, Govt. of India : https://www.icmr.gov.in/