Explain The Terms Of Impairment, Disabilty & Handicap
And Their Linkage.
इम्पेयरमेंट (Impairment), डिसॅबिलिटी
(Disability), आणि हँडीकॅप (Handicap) हे तीन शब्द आरोग्यविषयक स्थितीचे परिणाम समजून
घेण्यासाठी अनुक्रमे शरीर, व्यक्ती आणि सामाजिक भूमिका या तीन वेगवेगळ्या स्तरांवर
कार्य करतात. जागतिक आरोग्य संघटनेने (WHO) १९८० मध्ये त्यांच्या 'इंटरनॅशनल क्लासिफिकेशन
ऑफ इम्पेयरमेंट्स, डिसॅबिलिटीज, अँड हँडीकॅप्स' (ICIDH) मध्ये या संकल्पना स्पष्ट केल्या
आहेत.
१. इम्पेयरमेंट (Impairment - शारीरिक किंवा मानसिक
दोष): इम्पेयरमेंट म्हणजे कोणत्याही मानसिक, शारीरिक किंवा रचनात्मक (anatomical) स्थितीची
किंवा कार्याची हानी किंवा असामान्यता होय. ही समस्या केवळ अवयव किंवा शरीराच्या अंतर्गत
प्रणालीच्या स्तरावर उद्भवते. उदाहरणे: हात किंवा पाय गमावणे, दृष्टी नसणे,
किंवा एखाद्या मानसिक आरोग्य विकाराचे निदान होणे.
२. डिसॅबिलिटी (Disability - अपंगत्व किंवा कार्यक्षमतेची
मर्यादा): डिसॅबिलिटी म्हणजे इम्पेयरमेंटमुळे एखाद्या मानवासाठी सामान्य मानल्या जाणाऱ्या
पद्धतीने किंवा मर्यादेत एखादी कृती (Activity) करण्याची क्षमता मर्यादित होणे किंवा
नसणे. हे व्यक्तीच्या स्तरावरील कार्यात्मक मर्यादांचे वर्णन करते. उदाहरणे:
चालण्यास असमर्थ असणे, बोलण्यात किंवा ऐकण्यात अडचण येणे, किंवा आंघोळ करणे व कपडे
घालणे यासारखी दैनंदिन कामे करण्यात अडचण येणे.
३. हँडीकॅप (Handicap - सामाजिक गैरसोय किंवा अडथळा):
हँडीकॅप म्हणजे एखाद्या व्यक्तीसाठी असा तोटा जो त्याच्या वयानुसार, लिंगानुसार आणि
सामाजिक किंवा सांस्कृतिक घटकांनुसार त्याच्यासाठी सामान्य असलेली भूमिका पार पाडण्यास
मर्यादित करतो किंवा प्रतिबंधित करतो. हे इम्पेयरमेंट किंवा डिसॅबिलिटीसह जगण्याचे
सामाजिक आणि आर्थिक परिणाम दर्शवते. उदाहरणे: सार्वजनिक वाहतूक वापरण्यास अक्षम
असणे, सामाजिकदृष्ट्या एकाकी पडणे, किंवा शारीरिक अडथळ्यांमुळे नोकरी मिळवण्यात येणाऱ्या
अडचणी.
या शब्दांची जोडणी (The Linkage): १९८० च्या
ICIDH फ्रेमवर्क अंतर्गत, हे शब्द कारणात्मक रेषीय मॉडेलद्वारे (Linear model of
causation) जोडलेले होते: एखादा आजार किंवा विकार इम्पेयरमेंट (दोष) निर्माण करतो,
ज्यामुळे डिसॅबिलिटी (अपंगत्व) येते, आणि त्याचा परिणाम म्हणून हँडीकॅप (सामाजिक गैरसोय)
निर्माण होतो.
हे समजून घेण्यासाठी सेरेब्रल पाल्सी (Cerebral
palsy) असलेल्या मुलाचे उदाहरण घेऊया. या विकारामुळे मुलाच्या पायाचे स्नायू असामान्यपणे
घट्ट होतात (इम्पेयरमेंट). या स्नायूंच्या घट्टपणामुळे, मुलगा उभा राहू शकत नाही किंवा
चालू शकत नाही (डिसॅबिलिटी). जेव्हा योग्य सुविधांअभावी चालता न येण्यामुळे या मुलाला
शाळेतील सामान्य उपक्रमांमध्ये भाग घेता येत नाही, मित्रांसोबत खेळता येत नाही किंवा
समाजातील आपली भूमिका पार पाडता येत नाही, तेव्हा ती अवस्था हँडीकॅप बनते.
संकल्पनांची उत्क्रांती (Evolution of these
terms): कालांतराने, या रेषीय मॉडेलवर मोठ्या प्रमाणावर टीका झाली कारण यात समस्येचे
मूळ केवळ व्यक्तीमध्ये मानले गेले आणि समाजातील चुकीच्या रचना व वृत्तींमुळे
"हँडीकॅप" कसे निर्माण होतात याकडे दुर्लक्ष केले गेले. तसेच "हँडीकॅप"
या शब्दाला असलेल्या नकारात्मक अर्थामुळे (अवलंबित्व आणि ओझे) त्याचा वापर हळूहळू कमी
झाला.
यावर उपाय म्हणून, WHO ने २००१ मध्ये ICIDH च्या
जागी 'इंटरनॅशनल क्लासिफिकेशन ऑफ फंक्शनिंग, डिसॅबिलिटी अँड हेल्थ' (ICF) हे नवीन मॉडेल
आणले. हे बायोसायकोसोशल मॉडेल (Biopsychosocial model) आहे, जे अपंगत्वाला व्यक्तीचे
आरोग्य आणि त्याचे पर्यावरणीय घटक यांच्यातील गुंतागुंतीचा परस्परसंवाद मानते. या नवीन
फ्रेमवर्कमध्ये तटस्थ भाषेचा वापर केला जातो: "इम्पेयरमेंट" हे 'बॉडी फंक्शन्स
अँड स्ट्रक्चर्स' अंतर्गत ठेवले आहे, "डिसॅबिलिटी" च्या जागी आता 'अॅक्टिव्हिटी
लिमिटेशन्स' (Activity Limitations) हा शब्द वापरला जातो, आणि "हँडीकॅप"
हा शब्द पूर्णपणे काढून टाकून त्याऐवजी 'पार्टिसिपेशन रिस्ट्रिक्शन्स'
(Participation Restrictions - सहभागावरील निर्बंध) हा शब्द वापरला जातो.
Impairment
(दोष), Disabilty (अक्षमता), Handicap (अपंगत्व)
दोष
(Impairment), अक्षमता
(Disability) आणि अपंगत्व / अडथळा (Handicap) या संज्ञा रोजच्या बोलण्यात
अनेकदा एकाच अर्थाने वापरल्या जातात, परंतु वैज्ञानिक आणि सामाजिक दृष्टिकोनातून त्यामध्ये
महत्त्वाचे फरक आहेत.
या तीन संज्ञांचा
संबंध एका साखळीप्रमाणे आहे: दोष (Impairment) → अक्षमता (Disability) → येणारा अडथळा म्हणजेच अपंगत्व
(Handicapness). दोष शरीरात असतो, अक्षमता व्यक्ती अनुभवते, आणि समाजातील अडथळे अपंगत्व
निर्माण करतो.
Ø
दोष (Impairment) ही संज्ञा प्रामुख्याने मानवी शरीराच्या
जैविक आणि शारीरिक रचनेशी संबंधित आहे. जागतिक आरोग्य संघटनेच्या (WHO) १९८० च्या व्याख्येनुसार,
जेव्हा एखाद्या व्यक्तीच्या मनोवैज्ञानिक, शारीरिक किंवा शरीरशास्त्रीय संरचनेत किंवा
कार्यात काही घट होते किंवा एखादी जैविक विकृती निर्माण होते, तेव्हा त्याला 'दोष'
असे संबोधले जाते. हा बदल अवयव किंवा शरीर संस्थेच्या स्तरावर घडत असतो. उदाहरणार्थ,
कानाच्या अंतर्गत रचनेत बिघाड असणे, डोळयांमध्ये बाहुली विकसीत न होणे, हातापायांची
रचना वेगळी असणे किंवा मेंदूची वाढ अपूर्ण राहणे हे दोषाचे प्रकार आहेत. थोडक्यात,
हा शरीरातील प्रत्यक्ष जैवीक बिघाड किंवा विसंगती आहे.
Ø
अक्षमता (Disability) एखाद्या शारीरिक किंवा मानसिक दोषामुळे
व्यक्तीला एखादी क्रिया "सामान्य" मानवाप्रमाणे करणे कठीण जाते, तेव्हा त्याला
‘अक्षमता’ म्हटले जाते. ही दोषाचा कार्यात्मक परिणाम आहे, ज्यामुळे व्यक्तीच्या
दैनंदिन क्रिया करण्याच्या क्षमतेवर मर्यादा आणते तेव्हा हा एक कार्यात्मक दृष्टिकोन
(Functional construct) असून तो संपूर्ण व्यक्तीच्या कार्यक्षमतेवर परिणाम करतो. उदाहरणार्थ,
डोळ्यांच्या बुबुळातील दोषामुळे (Impairment) अंधत्व येणे ही 'अक्षमता' (Disability)आहे,
कारण यामुळे व्यक्तीला वाचणे किंवा पाहणे यांसारख्या सामान्य क्रिया करता येत नाहीत.
तसेच, चालता न येणे, स्पष्ट ऐकू न येणे किंवा शिकण्यात अडथळे येणे ही अक्षमतेची उदाहरणे
आहेत.
Ø
अपंगत्व (Handicap) ही संज्ञा पूर्णपणे सामाजिक आणि पर्यावरणीय
संदर्भात वापरली जाते. जेव्हा एखादा दोषामुळे निर्माण झालेली अक्षमता व्यक्तीला
समाजातील तिची "सामान्य" कार्ये किंवा भूमिका पार सहजपणे पार पाडण्यापासून
रोखते, तेव्हा तिला 'अडथळा' निर्माण झाला असे म्हणतात आणि त्यातुन अपंगत्वाची जाणीव
निर्माण होते. म्हणजेच जेव्हा एखाद्या व्यक्तीची अक्षमता समाजातील अपेक्षित भूमिका,
जबाबदाऱ्या किंवा संधी पूर्ण करण्यास अडथळा निर्माण करते, तेव्हा ती अवस्था अपंगत्व
म्हणून ओळखली जाते. हा स्तर समाज स्तरावर (Societal Level) घडतो. ही भूमिका
व्यक्तीचे वय, लिंग आणि सामाजिक-सांस्कृतिक घटकांवर अवलंबून असते. अडथळा हा व्यक्ती
आणि तिचे वातावरण यांच्यातील विषम संघर्षातून निर्माण होतो. उदाहरणार्थ, एखादी व्यक्ती
व्हिलचेअर वापरते (अक्षमता), पण जर सार्वजनिक इमारतीत रॅम्प नसेल, तर त्या व्यक्तीला
प्रवेश मिळणे कठीण होते; येथे रॅम्पचा अभाव हा 'अडथळा' ठरतो. जर समाजाने अडथळा मुक्त
वातावरण निर्माण केले, तर अक्षमता असूनही व्यक्तीला समाजात वावरताना अडथळा किंवा अपंगत्व
जाणवणार नाही.
या तिन्ही संज्ञांचा संबंध एका साखळीप्रमाणे जोडलेला
असतो: दोष (शरीर स्तर) → अक्षमता (व्यक्ती स्तर) → अपंगत्व (समाज स्तर). आधुनिक काळात
जागतिक आरोग्य संघटनेने (ICF 2001) 'अडथळा/अपंगत्व' (Handicap) हा शब्द बदलून त्याऐवजी
'सहभागातील निर्बंध' (Participation Restriction) ही अधिक सकारात्मक संज्ञा स्वीकारली
आहे. आता "अक्षमता" (Disability) हा शब्द एक सर्वसमावेशक संज्ञा म्हणून वापरला
जातो, ज्यामध्ये शारीरिक दोष, क्रियांच्या मर्यादा आणि सामाजिक सहभागातील अडथळे या
तिन्ही बाजूंचा विचार केला जातो.
Explain in details importance of
Intervention for Vocational training & employment of Mental Retarded
Persons.
·
बौद्धिक अपंग (Intellectual Disability) व्यक्तींसाठी
व्यावसायिक प्रशिक्षण व रोजगारामध्ये हस्तक्षेपाचे (Intervention) महत्त्व : बौद्धिक अपंगत्व म्हणजे व्यक्तीच्या शिकण्याच्या, विचार करण्याच्या
व दैनंदिन जीवन कौशल्यांमध्ये मर्यादा असणे. अशा व्यक्तींना समाजात स्वावलंबी बनवण्यासाठी
योग्य हस्तक्षेप (Intervention) अत्यंत महत्त्वाचा ठरतो—विशेषतः व्यावसायिक प्रशिक्षण
(Vocational Training) आणि रोजगार (Employment) क्षेत्रात. हस्तक्षेप म्हणजे नियोजनबद्ध पद्धतीने
दिलेले प्रशिक्षण, मार्गदर्शन, थेरपी व समर्थन ज्यामुळे व्यक्तीची कार्यक्षमता,
कौशल्ये व आत्मविश्वास वाढतो.
बौद्धिक अक्षमता
असलेल्या व्यक्तींना समाजाच्या मुख्य प्रवाहात आणण्यासाठी आणि त्यांना सन्मानजनक जीवन
जगता यावे यासाठी व्यावसायिक प्रशिक्षण (Vocational Training) आणि रोजगारासाठी योग्य
हस्तक्षेप (Intervention) अत्यंत महत्त्वाचे आहेत.
या हस्तक्षेपाचे
महत्त्व आणि त्याचे प्रमुख फायदे खालीलप्रमाणे सविस्तर स्पष्ट केले आहेत:
१. आर्थिक
स्वावलंबन आणि सामाजिक समावेश (Financial Independence and Social Inclusion): बौद्धिक अक्षमता असलेल्या व्यक्तींना
रोजगार मिळाल्यामुळे केवळ त्यांना आर्थिक उत्पन्नच मिळत नाही, तर ते समाजाचे एक सक्रिय
घटक बनतात. रोजगारामुळे त्यांना जीवनात एक विशिष्ट उद्देश (Sense of purpose) मिळतो,
नवीन मैत्री करण्याची संधी मिळते आणि इतरांवर अवलंबून राहण्याचे प्रमाण लक्षणीयरीत्या
कमी होते. 'स्पर्धात्मक एकात्मिक रोजगार' (Competitive Integrated Employment) मुळे
या व्यक्तींना समाजातील इतर सामान्य लोकांसोबत काम करण्याची संधी मिळते, ज्यामुळे त्यांचे
आर्थिक आणि सामाजिक सक्षमीकरण होते.
२. मानसिक
आणि शारीरिक आरोग्यात सुधारणा (Improved Psychological and Physical Health): रोजगारामुळे या व्यक्तींच्या जीवनाचा
दर्जा (Quality of Life) सुधारतो. संशोधन असे दर्शवते की, जे लोक स्पर्धात्मक रोजगारात
सहभागी असतात त्यांच्यामध्ये आत्मविश्वास आणि स्वायत्तता (Autonomy) अधिक असते. कामाच्या
ठिकाणच्या शिस्तीमुळे आणि सामाजिक वातावरणामुळे त्यांच्यातील आक्रमकता किंवा स्वतःला
इजा पोहोचवण्यासारख्या नकारात्मक वर्तणुकीत (Maladaptive behaviors) घट होते आणि त्यांचे
शारीरिक व मानसिक आरोग्य चांगले राहते.
३. 'सॉफ्ट
स्किल्स' आणि सामाजिक कौशल्यांचा विकास (Development of Soft Skills and
Socio-Vocational Intelligence): केवळ कामाचे तांत्रिक प्रशिक्षण देणे पुरेसे नसते. या व्यक्तींना कामाच्या
ठिकाणी टिकून राहण्यासाठी 'सॉफ्ट स्किल्स' जसे की संवाद साधणे, टीममध्ये काम करणे,
भावनांवर नियंत्रण ठेवणे आणि समस्या सोडवणे (Social problem-solving) हे शिकवणे आवश्यक
असते. योग्य हस्तक्षेपांद्वारे (उदा. व्हिडिओ मॉडेलिंग आणि समस्या निवारण थेरपी) त्यांना
कामाच्या ठिकाणच्या सामाजिक नियमांची ओळख करून दिली जाते, ज्यामुळे नोकरी टिकवण्याचे
प्रमाण वाढते.
४. शाळा
ते रोजगार हे संक्रमण सुलभ करणे (Easing the Transition from School to Work): शालेय शिक्षण संपल्यानंतर थेट नोकरी
शोधणे या तरुणांसाठी अतिशय कठीण असते. म्हणूनच योग्य हस्तक्षेपाद्वारे
(Intervention) त्यांना शाळेतून बाहेर पडतानाच (वयाच्या १५-१९ वर्षांदरम्यान) व्यावसायिक
प्रशिक्षण आणि इंटर्नशिप दिली जाते. यामुळे त्यांच्यात नोकरीसाठी आवश्यक असलेला आत्मविश्वास
आणि व्यावहारिक ज्ञान निर्माण होते.
रोजगारासाठी
वापरले जाणारे आधुनिक हस्तक्षेप (Modern Interventions for Employment):
- आधारभूत रोजगार (Supported
Employment - SE):
पारंपारिक "आधी प्रशिक्षण मग नोकरी" (Train-then-place) या पद्धतीऐवजी
आता "आधी नोकरी मग प्रशिक्षण" (Place-then-train) या पद्धतीवर भर दिला
जातो. यात व्यक्तीला थेट नोकरीच्या ठिकाणी रुजू केले जाते आणि तिथेच 'जॉब कोच'
(Job Coach) द्वारे त्यांना काम शिकण्यासाठी व टिकवून ठेवण्यासाठी आवश्यक तो वैयक्तिक
पाठिंबा दिला जातो.
- सानुकूलित रोजगार (Customized
Employment - CE):
ज्या व्यक्तींना तीव्र स्वरूपाची बौद्धिक अक्षमता आहे, त्यांच्यासाठी त्यांच्या
अंगभूत जमेच्या बाजू, आवडीनिवडी आणि कौशल्ये ओळखून त्यानुसार खास त्यांच्यासाठी
नोकरीची रचना केली जाते किंवा कामाच्या जबाबदाऱ्यांमध्ये बदल केले जातात.
महाराष्ट्र
शासनाच्या व्यावसायिक प्रशिक्षण आणि रोजगार योजना: दिव्यांग व्यक्तींना रोजगार आणि स्वयंरोजगाराच्या
संधी उपलब्ध करून देण्यासाठी महाराष्ट्र शासनाच्या दिव्यांग कल्याण विभागामार्फत विविध
योजना राबवल्या जातात:
- मोफत व्यावसायिक प्रशिक्षण: १८ ते ४५ वयोगटातील बौद्धिक अक्षमता
असलेल्या व्यक्तींसाठी विशेष कार्यशाळांमधून मोफत व्यावसायिक प्रशिक्षण दिले जाते.
यासाठी शासनाकडून अनुदानित संस्थांना प्रति विद्यार्थी दरमहा २४५०/- रुपये निर्वाह
भत्ता (Maintenance allowance) दिला जातो.
- स्वयंरोजगारासाठी आर्थिक साहाय्य: प्रशिक्षित दिव्यांग व्यक्तींना
स्वतःचा व्यवसाय किंवा कृषी-आधारित उद्योग सुरू करण्यासाठी १,५०,०००/- रुपयांपर्यंत
आर्थिक मदत दिली जाते. यामध्ये ८०% कर्ज राष्ट्रीयीकृत बँकेकडून तर २०% (किंवा
कमाल ३०,०००/- रुपये) सबसिडी समाज कल्याण विभागाकडून दिली जाते.
- साधने आणि उपकरणे (Kits): शासकीय किंवा मान्यताप्राप्त संस्थांमधून
व्यावसायिक प्रशिक्षण पूर्ण केलेल्या दिव्यांगांना स्वतःचा व्यवसाय सुरू करण्यासाठी
आवश्यक साधने/उपकरणे खरेदी करण्यासाठी १०००/- रुपयांपर्यंत आर्थिक मदत दिली जाते.
थोडक्यात सांगायचे
तर, बौद्धिक अक्षमता असलेल्या व्यक्तींसाठी केवळ दया न दाखवता त्यांच्यासाठी योग्य
व्यावसायिक प्रशिक्षण आणि आधुनिक रोजगार प्रणाली (Supported & Customized
Employment) उपलब्ध करून देणे ही काळाची गरज आहे. यामुळे ते समाजावर ओझे न राहता देशाच्या
अर्थव्यवस्थेचे एक सक्रिय आणि उत्पादक घटक बनू शकतात.
1. व्यावसायिक
प्रशिक्षणातील हस्तक्षेपाचे महत्त्व
(अ) कौशल्य
विकास (Skill Development)
- कामाशी संबंधित कौशल्ये शिकवली
जातात (उदा. पॅकिंग, शिवणकाम, बेकरी, डेटा एंट्री).
- व्यक्तीची क्षमता ओळखून योग्य क्षेत्रात
प्रशिक्षण दिले जाते.
(ब) स्वावलंबन
(Independence)
- स्वतः काम करून उत्पन्न मिळवता
येते.
- कुटुंबावर अवलंबित्व कमी होते.
(क) आत्मविश्वास
व आत्मसन्मान वाढ
- “मीही काही करू शकतो” ही भावना विकसित होते.
- समाजात स्वतःची ओळख निर्माण होते.
(ड) कामाची
सवय व शिस्त (Work Habits & Discipline)
- वेळेचे पालन, जबाबदारी, टीमवर्क
यांचा विकास होतो.
- नियमित काम करण्याची सवय लागते.
2. रोजगारामध्ये
हस्तक्षेपाचे महत्त्व
(अ) योग्य
नोकरी निवड (Job Matching)
- व्यक्तीच्या क्षमतेनुसार काम निवडले
जाते.
- चुकीची नोकरी टाळून यशस्वी रोजगार
मिळतो.
(ब) समर्थित
रोजगार (Supported Employment)
- प्रशिक्षक किंवा जॉब कोचच्या मदतीने
काम शिकवले जाते.
- सुरुवातीला मदत आणि नंतर हळूहळू
स्वावलंबन.
(क) सामाजिक
समावेश (Social Inclusion)
- इतर लोकांशी संवाद वाढतो.
- समाजात समानतेने वावरण्याची संधी
मिळते.
(ड) आर्थिक
सक्षमीकरण (Economic Empowerment)
- उत्पन्न मिळाल्याने आर्थिक स्थैर्य
येते.
- कुटुंबाची परिस्थिती सुधारते.
3. हस्तक्षेपाच्या
प्रमुख पद्धती (Types of Interventions)
१) पूर्व-व्यावसायिक
प्रशिक्षण (Pre-vocational Training)
- मूलभूत कौशल्ये: लक्ष देणे, सूचनांचे
पालन, साधे काम करणे.
२) व्यावसायिक
प्रशिक्षण (Vocational Training)
- विशिष्ट कामाचे प्रशिक्षण (उदा.
हस्तकला, कृषी, संगणक).
३) वर्तन
व्यवस्थापन (Behavioral Intervention)
- कामाच्या ठिकाणी योग्य वर्तन विकसित
करणे.
४) सामाजिक
कौशल्य प्रशिक्षण (Social Skills Training)
- संवाद, सहकार्य, ग्राहकांशी वागणे.
५) जॉब
कोचिंग (Job Coaching)
- प्रत्यक्ष कामावर मार्गदर्शन व
सहाय्य.
4. कुटुंब
व समाजाची भूमिका
- कुटुंबाने प्रोत्साहन देणे व संयम
ठेवणे आवश्यक.
- समाजाने संधी देणे व भेदभाव टाळणे
महत्त्वाचे.
- संस्थांनी प्रशिक्षण व रोजगाराच्या
संधी निर्माण करणे.
बौद्धिक अक्षमता
(Intellectual Disability - ID) आणि इतर विकासात्मक विकार असलेल्या व्यक्तींना स्वतंत्र,
सक्षम आणि समाजाच्या मुख्य प्रवाहात आणण्यासाठी विविध प्रकारच्या हस्तक्षेपांची
(Interventions) आवश्यकता असते. व्यक्तीचे वय, आजाराची तीव्रता आणि गरजांनुसार हे हस्तक्षेप
बदलतात.
१. उपचारात्मक आणि पुनर्वसन हस्तक्षेप
(Therapeutic and Rehabilitation Interventions): यामध्ये व्यक्तीला दैनंदिन जीवनात स्वावलंबी बनवण्यासाठी
विविध थेरपी दिल्या जातात:
- फिजिकल थेरपी (Physical
Therapy): हालचाली
सुधारण्यासाठी आणि शारीरिक समस्यांवर (उदा. स्नायूंचा कमकुवतपणा) मात करून गतिशीलता
वाढवण्यासाठी याचा वापर होतो. बौद्धिक अक्षमतेसोबत अनेकदा शारीरिक मर्यादा असू
शकतात. फिजिकल थेरपी व्यक्तीची गतिशीलता (Mobility) वाढवण्यासाठी आणि कामाच्या
ठिकाणी शारीरिक हालचालींमधील अडचणींवर मात करण्यासाठी अनुकूल उपाय शोधण्यास मदत
करते.
- ऑक्युपेशनल थेरपी
(Occupational Therapy): दैनंदिन जीवनातील कामे (उदा. जेवण करणे, कपडे घालणे, वैयक्तिक
स्वच्छता) आणि नोकरीसाठी लागणारी मूलभूत कौशल्ये स्वतंत्रपणे करण्यासाठी ही थेरपी
दिली जाते. कामाच्या ठिकाणी यशस्वी होण्यासाठी व्यक्तीला स्वतःची काळजी घेता येणे
(Self-care) आवश्यक असते. OT मुळे वैयक्तिक स्वच्छता, घरगुती कामे आणि रोजगारासाठी
लागणारी कौशल्ये सुधारण्यास मदत होते. तसेच कामाच्या ठिकाणी व्यक्तीसाठी बसण्याची
योग्य व्यवस्था (specialist seating) किंवा आंघोळीसारख्या वैयक्तिक स्वच्छतेच्या
पर्यायांचे मूल्यांकन करण्यासाठी OT चा वापर होतो.
·
स्पीच थेरपी (Speech Therapy): संवाद कौशल्ये (बोलणे आणि इतरांचे ऐकून
समजून घेणे) सुधारण्यासाठी याचा उपयोग होतो. कोणत्याही नोकरीच्या ठिकाणी सहकारी आणि
मालक यांच्याशी संवाद साधणे ही प्राथमिक गरज असते. स्पीच थेरपी (Speech
Therapy) द्वारे व्यक्तीची इतरांचे बोलणे समजून घेण्याची क्षमता (Reception) आणि
स्वतःचे विचार योग्य प्रकारे मांडण्याची क्षमता (Expression) सुधारली जाते. यामुळे
कामाच्या ठिकाणी सूचना समजून घेणे आणि संप्रेषण करणे सोपे जाते.
थोडक्यात सांगायचे तर, उपचारात्मक हस्तक्षेप
(Therapeutic Interventions) हे व्यावसायिक प्रशिक्षणाचा पाया आहेत.
२. शैक्षणिक हस्तक्षेप (Educational
Interventions):
- वैयक्तिकृत शिक्षण आराखडा
(Individualized Education Program - IEP): प्रत्येक विद्यार्थ्याच्या वैयक्तिक गरजा
आणि शिकण्याच्या गतीनुसार शिक्षणात बदल किंवा सानुकूलन (Accommodations) केले
जाते.
- संक्रमण सेवा (Transition
Services): शालेय
शिक्षण पूर्ण करताना पुढील महाविद्यालयीन शिक्षण, व्यावसायिक प्रशिक्षण किंवा
रोजगाराकडे वळण्यासाठी विशेष पूर्वतयारी करून घेणे.
३. व्यावसायिक
आणि रोजगार हस्तक्षेप (Vocational and Employment Interventions): रोजगार मिळवण्यासाठी आणि तो टिकवून
ठेवण्यासाठी हे हस्तक्षेप अत्यंत महत्त्वाचे आहेत:
- आधारभूत रोजगार (Supported
Employment - SE):
यात 'आधी प्रशिक्षण मग नोकरी' ऐवजी 'आधी नोकरी मग प्रशिक्षण'
(Place-then-train) या तत्त्वावर भर दिला जातो. कामाच्या ठिकाणीच 'जॉब कोच'
(Job Coach) द्वारे व्यक्तीला दीर्घकालीन मार्गदर्शन दिले जाते.
- सानुकूलित रोजगार (Customized
Employment - CE):
यात 'डिस्कव्हरी प्रक्रियेद्वारे' (Discovery process) व्यक्तीची बलस्थाने आणि
आवडीनिवडी ओळखल्या जातात आणि त्यानुसार मालकाच्या गरजेची सांगड घालून खास त्या
व्यक्तीसाठी नोकरीची रचना (Job carving) केली जाते.
- इंटर्नशिप आणि शिकाऊ उमेदवारी
(Employment Internship Programs & Apprenticeships): नोकरीचा अनुभव मिळवण्यासाठी कामाच्या
ठिकाणी प्रत्यक्ष प्रशिक्षण देणारे पगारी किंवा विनापगारी उपक्रम.
४. वर्तन
आणि 'सॉफ्ट स्किल्स' हस्तक्षेप (Behavioral and Social Skill Interventions): केवळ तांत्रिक काम येणे पुरेसे नसते,
तर संवाद, सांघिक कार्य (Teamwork) आणि वेळेचे नियोजन यांसारखे 'सॉफ्ट स्किल्स' नोकरीसाठी
अत्यंत महत्त्वाचे असतात.बौद्धिक अक्षमता असलेल्या व्यक्तींमध्ये अनेकदा आवेगांवर नियंत्रण
नसणे (Impulse control), अयोग्य सामाजिक प्रतिक्रिया किंवा आक्रमकता अशा समस्या दिसू
शकतात, ज्या रोजगार मिळवण्यात मोठे अडथळे ठरतात.कामाच्या ठिकाणी टिकून राहण्यासाठी
तांत्रिक कौशल्यांइतकेच सामाजिक कौशल्ये (Soft skills) महत्त्वाची असतात:
- व्हिडिओ मॉडेलिंग (Video
Modeling - VM):
बौद्धिक अक्षम व्यक्तींना तोंडी सूचनांपेक्षा दृश्यांच्या माध्यमातून लवकर समजते.
व्हिडिओ मॉडेलिंगद्वारे त्यांना कामाच्या ठिकाणी कसे वागावे, सहकाऱ्यांशी कसे
बोलावे याचे व्हिडिओ दाखवून प्रशिक्षण दिले जाते.
- संज्ञानात्मक वर्तन थेरपी
(Cognitive Behavioral Therapy - CBT): रोजगाराच्या ठिकाणी येणारा ताणतणाव आणि नकारात्मक
विचार हाताळण्यासाठी CBT अत्यंत उपयुक्त ठरते. यामुळे नोकरी टिकवून ठेवण्याची
क्षमता (Job retention) वाढते.
- सामाजिक समस्या निवारण थेरपी
(Social Problem-Solving Therapy - SPST): कामाच्या ठिकाणी अनेकदा अनपेक्षित आव्हाने
येतात किंवा सहकाऱ्यांसोबत गैरसमज होऊ शकतात. अशा वेळी या थेरपीद्वारे व्यक्तीला
परिस्थितीचे विश्लेषण करणे आणि त्यावर योग्य उपाय शोधण्याचे प्रशिक्षण दिले जाते,
जे नोकरीत टिकून राहण्यासाठी आवश्यक असते.
वर्तन उपचार (Behavioral Therapy): या हस्तक्षेपाचा मुख्य उद्देश नकारात्मक
वर्तन कमी करणे आणि 'सकारात्मक दृढीकरण' (Positive Reinforcement) वापरून योग्य वर्तनाला
प्रोत्साहन देणे हा असतो. एखाद्या चांगल्या कामाबद्दल त्वरित शाबासकी किंवा बक्षीस
दिल्यास, व्यक्ती कामाच्या ठिकाणी अपेक्षित असलेले सकारात्मक वर्तन वारंवार करण्यास
शिकते.
व्हिडिओ मॉडेलिंग आणि समस्या निवारण थेरपी
(SPST) यांचे एकत्रीकरण व्यक्तीला केवळ 'काम' शिकवत नाही, तर कामाच्या ठिकाणच्या गुंतागुंतीच्या
सामाजिक वातावरणाशी जुळवून घेण्याची (Socio-vocational skills) बौद्धिक आणि मानसिक
ताकदही देते. यामुळे बौद्धिक अक्षम व्यक्ती अधिक स्वतंत्रपणे आणि आत्मविश्वासाने रोजगार
करू शकतात.
५. वैद्यकीय आणि मानसिक आरोग्य हस्तक्षेप
(Medical and Psychiatric Interventions):
- बौद्धिक अक्षमतेवर थेट कोणताही
वैद्यकीय उपाय नाही, परंतु यासोबत अनेकदा सह-उद्भवणारे (Comorbid) शारीरिक (उदा.
अपस्मार किंवा फिट्स) आणि मानसिक आजार (उदा. नैराश्य, चिंता विकार) असतात.
- यासाठी योग्य औषधोपचार आणि मानसोपचार
(Psychotherapy) तसेच संज्ञानात्मक-वर्तणूक थेरपी (Cognitive Behavioral
Therapy - CBT) यांचा वापर केला जातो, ज्यामुळे व्यक्तीच्या वागणुकीत सकारात्मक
बदल होण्यास मदत होते.
६. सहाय्यक तंत्रज्ञान (Assistive Technology
and Accommodations):
व्यक्तीच्या शारीरिक किंवा बौद्धिक मर्यादांवर मात करण्यासाठी कामाच्या ठिकाणी आणि
दैनंदिन जीवनात विविध तांत्रिक उपकरणांचा (Assistive devices), संवादाच्या साधनांचा
आणि कामाच्या स्वरूपातील बदलांचा (Job restructuring) वापर केला जातो.
अशा प्रकारे, बौद्धिक अक्षमता असलेल्या व्यक्तींसाठी
केवळ एकच पद्धत न वापरता, या सर्व हस्तक्षेपांचा एकत्रित वापर (Multidisciplinary
approach) केल्यास त्यांच्या जीवनाचा दर्जा सुधारतो.
Impairment
and Handicap Definition and differences, History and status of Mental
retardation In India
जागतिक आरोग्य
संघटनेच्या (WHO) १९८० च्या 'इंटरनॅशनल क्लासिफिकेशन ऑफ इम्पेयरमेंट्स, डिसॅबिलिटीज,
अँड हँडीकॅप्स' (ICIDH) नुसार या संकल्पना खालीलप्रमाणे स्पष्ट केल्या आहेत:
- इम्पेयरमेंट (Impairment - शारीरिक
किंवा मानसिक दोष):
इम्पेयरमेंट म्हणजे कोणत्याही मानसिक, शारीरिक किंवा रचनात्मक (anatomical) स्थितीची
किंवा कार्याची हानी किंवा असामान्यता होय. हा दोष शरीर किंवा अवयवांच्या अंतर्गत
प्रणालीच्या स्तरावर असतो. उदा. हात-पाय गमावणे, अंधत्व किंवा मानसिक विकार.
- हँडीकॅप (Handicap - सामाजिक अडथळा
किंवा गैरसोय):
हँडीकॅप म्हणजे एखाद्या व्यक्तीसाठी असा तोटा जो त्याच्या वयानुसार, लिंगानुसार
आणि सामाजिक किंवा सांस्कृतिक घटकांनुसार त्याच्यासाठी सामान्य असलेली भूमिका
पार पाडण्यास मर्यादित करतो किंवा प्रतिबंधित करतो.
मुख्य फरक: 'इम्पेयरमेंट' हे शरीरातील दोषावर किंवा
अपूर्णतेवर लक्ष केंद्रित करते, तर 'हँडीकॅप' हे त्या दोषामुळे समाजात वावरताना येणाऱ्या
अडचणींवर आणि गैरसोयींवर लक्ष केंद्रित करते. 'हँडीकॅप' हा शब्द व्यक्तीमध्ये नसून,
तो समाजाने निर्माण केलेल्या अडथळ्यांमुळे (पर्यावरणीय किंवा सामाजिक) निर्माण होतो.
'हँडीकॅप'
शब्दाचा इतिहास: 'हँडीकॅप'
हा शब्द अपंग भिकाऱ्यांच्या "कॅप इन हँड" (टोपी हातात घेऊन भीक मागणे) या
कल्पनेवरून आलेला नाही. तो १७ व्या शतकातील "हँड-इन-कॅप" या लॉटरी आणि पैजेच्या
खेळावरून आला आहे, जो नंतर घोड्यांच्या शर्यतीत बरोबरी साधण्यासाठी वापरला गेला आणि
कालांतराने 'कोणताही लादलेला अडथळा' म्हणून तो मुख्य प्रवाहात आला. आता हा शब्द नकारात्मक
मानला जातो आणि जागतिक आरोग्य संघटनेने (WHO) त्याऐवजी तटस्थ असा 'पार्टिसिपेशन
रिस्ट्रिक्शन्स' (Participation Restrictions - सहभागावरील निर्बंध) हा शब्द स्वीकारला
आहे.
--------------------------------------------------------------------------------
भारतात
'मानसिक मंदत्व' (Mental Retardation) चा इतिहास आणि सद्यस्थिती
भारतात बौद्धिक
विकासाशी संबंधित स्थितींचे व्यवस्थापन आणि दृष्टिकोन ऐतिहासिक काळापासून ते आधुनिक
हक्क-आधारित कायद्यांपर्यंत अनेक टप्प्यांमधून विकसित झाला आहे:
१. पूर्व-वसाहत
आणि वसाहत काळ (Pre-Colonial and Colonial Eras): प्राचीन भारतात शारीरिक किंवा मानसिक दोषांना
'कर्म' किंवा मागील जन्माच्या पापांचे फळ (नैतिक मॉडेल) मानले जात असे, ज्यामुळे त्यांना
वारसाहक्क आणि सामाजिक अधिकारांपासून वंचित ठेवले जाई. ब्रिटिश काळात, भांडवलशाही आणि
उत्पादकतेच्या दृष्टिकोनातून दिव्यांगांना 'इन्फर्मिटीज' (Infirmities - दुर्बल किंवा
निरुपयोगी) असे संबोधले गेले. 'मानसिक मंदत्व' हा वेगळा प्रकार न मानता त्यांना अनेकदा
वेडेपणाच्या (lunatics) श्रेणीत टाकून आश्रमात (Asylums) ठेवले जाई, जेणेकरून त्यांना
समाजापासून लपवून ठेवता येईल.
२. स्वातंत्र्योत्तर
काळ आणि १९९५ चा कायदा: स्वातंत्र्यानंतर अनेक दशके (१९३१ ते १९८१) जनगणनेत
दिव्यांगांची अधिकृत नोंदच झाली नाही. 'पर्सन्स विथ डिसॅबिलिटीज (PwD) कायदा १९९५' ने पहिल्यांदा 'मानसिक मंदत्व' (Mental
Retardation) याला ७ अधिकृत अपंगत्वाच्या प्रकारांपैकी एक म्हणून कायदेशीर मान्यता
दिली. या कायद्यात मानसिक मंदत्वाची व्याख्या "व्यक्तीच्या मेंदूचा अवरुद्ध किंवा
अपूर्ण विकास" अशी पूर्णपणे वैद्यकीय आणि 'तूट-आधारित' (deficit-focused) केली
गेली होती.
३. दृष्टिकोनातील
बदल: मानसिक मंदत्व ते 'बौद्धिक अक्षमता': २००७ मध्ये भारताने 'युनायटेड नेशन्स कन्व्हेन्शन
ऑन द राईट्स ऑफ पर्सन्स विथ डिसॅबिलिटीज' (UNCRPD) करारावर स्वाक्षरी केली, ज्यामुळे
दृष्टिकोनात महत्त्वपूर्ण बदल झाला. यानुसार, भारताने 'दिव्यांग व्यक्ती हक्क अधिनियम
२०१६' (RPwD Act 2016) संमत केला. या कायद्याने 'मानसिक मंदत्व' या नकारात्मक आणि
अपमानास्पद शब्दाला कायदेशीररीत्या काढून टाकले आणि त्याऐवजी 'बौद्धिक अक्षमता'
(Intellectual Disability) हा सन्मानजनक शब्द स्वीकारला. या कायद्याने दिव्यांगांचे
प्रकार ७ वरून २१ पर्यंत वाढवले आणि सरकारी नोकऱ्यांमध्ये दिव्यांगांचे आरक्षण ३% वरून
४% केले (ज्यापैकी १% आरक्षण बौद्धिक आणि अध्ययन अक्षमता असलेल्यांसाठी राखीव आहे).
४. सद्यस्थिती
आणि पुनर्वसन उपाय (Current Status and Rehabilitation): आज भारतात बौद्धिक अक्षमता असलेल्या
व्यक्तींसाठी संस्थात्मक आणि कायदेशीर चौकट खूप मजबूत झाली आहे, पण काही आव्हानेही
आहेत:
- संस्थात्मक सबलीकरण: सिकंदराबाद येथे १९८४ मध्ये स्थापन
झालेली 'नॅशनल इन्स्टिट्यूट फॉर द एम्पॉवरमेंट ऑफ पर्सन्स विथ इंटेलेक्चुअल डिसॅबिलिटीज'
(NIEPID) (पूर्वीचे NIMH) ही संस्था बौद्धिक अक्षमतेच्या क्षेत्रात संशोधन, शिक्षण,
पुनर्वसन आणि विशेष शिक्षकांसाठी सर्वोच्च संस्था म्हणून काम करते.
- सरकारी योजना: नॅशनल ट्रस्ट अंतर्गत 'निरामय'
(स्वस्त आरोग्य विमा), 'घरौंदा' (प्रौढांसाठी गट घरे), आणि 'दिशा' (लवकर हस्तक्षेप)
यांसारख्या योजना राबवल्या जातात. याशिवाय ADIP, SIPDA आणि UDID कार्डद्वारे डिजिटल
प्रमाणीकरण सुरू केले आहे.
- योजना
- नॅशनल ट्रस्टच्या योजना
- DISHA (दिशा) - लवकर हस्तक्षेप
आणि शालेय तयारी योजना - ही नॅशनल ट्रस्ट कायद्यांतर्गत समाविष्ट असलेल्या दिव्यांगत्वांनी
ग्रस्त, १० वर्षांपर्यंतच्या मुलांसाठीची 'लवकर हस्तक्षेप आणि शालेय तयारी'
(Early Intervention and School Readiness) योजना आहे.
- VIKAAS (विकास) - डे केअर (दिवसभर
काळजी) - ऑटिझम, सेरेब्रल पाल्सी, मतिमंदत्व आणि बहु-दिव्यांगत्व असलेल्या १०
वर्षांवरील व्यक्तींचे परस्परसंवादी आणि व्यावसायिक कौशल्ये वाढवण्यासाठीची ही
एक 'डे केअर' योजना आहे.
- SAMARTH (समर्थ) - विश्राम काळजी
(Respite Care) - अनाथ मुले, संकटात सापडलेली कुटुंबे आणि नॅशनल ट्रस्ट कायद्यांतर्गत
समाविष्ट असलेल्या चारपैकी किमान एका दिव्यांगत्वाने ग्रस्त (तसेच BPL/LIG कुटुंबांतील)
दिव्यांग व्यक्तींना तात्पुरते निवासाचे (Respite Home) ठिकाण उपलब्ध करून देणारी
ही एक योजना आहे.
- GHARAUNDA (घराैंदा) - प्रौढांसाठी
सामूहिक निवास - ऑटिझम, सेरेब्रल पाल्सी, मतिमंदत्व आणि बहु-दिव्यांगत्व असलेल्या
व्यक्तींना त्यांच्या संपूर्ण आयुष्यासाठी निवास आणि काळजी घेण्याच्या सेवा पुरवणारी
ही योजना आहे.
- NIRAMAYA (निरामय) - आरोग्य विमा
योजना - ऑटिझम, सेरेब्रल पाल्सी, मतिमंदत्व आणि बहु-दिव्यांगत्व असलेल्या व्यक्तींना
परवडणारा आरोग्य विमा उपलब्ध करून देण्यासाठीची ही योजना आहे.
- SAHYOGI (सहयोगी) - काळजीवाहू प्रशिक्षण
योजना - दिव्यांग व्यक्ती आणि त्यांच्या कुटुंबांची काळजी घेण्यासाठी, काळजीवाहूंचे
(Caregivers) प्रशिक्षण आणि कुशल मनुष्यबळ निर्माण करण्याच्या उद्देशाने 'काळजीवाहू
कक्ष' (CGCs) स्थापन करण्याची ही एक योजना आहे.
- GYAN PRABHA (ज्ञानप्रभा) - शैक्षणिक
सहाय्य - ऑटिझम, सेरेब्रल पाल्सी, मतिमंदत्व आणि बहु-दिव्यांगत्व असलेल्या व्यक्तींना
शैक्षणिक किंवा व्यावसायिक अभ्यासक्रम पूर्ण करण्यासाठी प्रोत्साहित करणारी ही
योजना आहे.
- PRERNA (प्रेरणा) - विपणन सहाय्य
- ऑटिझम, सेरेब्रल पाल्सी, मतिमंदत्व आणि बहु-दिव्यांगत्व असलेल्या व्यक्तींनी
उत्पादित केलेल्या वस्तू आणि सेवांच्या विक्रीसाठी व्यवहार्य व व्यापक विक्री-माध्यमे
(Channels) निर्माण करण्याची ही एक विपणन योजना आहे.
- SAMBHAV (संभव) - सहाय्यक साधने
आणि उपकरणे - प्रत्येक शहरामध्ये अतिरिक्त संसाधन केंद्रे (Resource Centres)
स्थापन करून, विविध सहाय्यक साधने, सॉफ्टवेअर आणि इतर प्रकारची उपकरणे एकत्रित
व संकलित करण्यासाठीची ही एक योजना आहे.
- सद्य आव्हाने: कायदेशीर प्रगती होऊनही, भारतात
रोजगारक्षम बौद्धिक अक्षम व्यक्तींपैकी केवळ २५% पेक्षा कमी लोक संघटित रोजगार
करू शकतात. तसेच, ग्रामीण आणि शहरी भागात पुनर्वसनाच्या सुविधांमध्ये मोठी तफावत
आहे; ग्रामीण भागातील दिव्यांगांना 'थेरप्युटिक डेझर्ट्स' (Therapeutic
Deserts - उपचारांचा अभाव असलेले प्रदेश) चा सामना करावा लागतो, जिथे त्यांना
मूलभूत सुविधांसाठी शेकडो किलोमीटरचा प्रवास करावा लागतो. समाजात आजही या स्थितीबद्दल
नकारात्मक दृष्टिकोन आणि जागरूकतेचा अभाव दिसून येतो.
Mental Retardation – Intellectual
Disability : Definition, Classification, Characterstics and Potentialities
बौद्धिक अक्षमता
(Intellectual Disability), ज्याला पूर्वी 'मतिमंदत्व' (Mental Retardation) असे संबोधले
जायचे, ही एक विकासात्मक स्थिती आहे. बदलत्या काळानुसार आणि अधिक संवेदनशील दृष्टिकोनामुळे
'मेंटल रिटार्डेशन' हा शब्द आता वापरला जात नाही, तर त्याऐवजी 'बौद्धिक अक्षमता' किंवा
'बौद्धिक विकासाचा विकार' (Intellectual Developmental Disorder) या संज्ञा वापरल्या
जातात.
खाली या स्थितीची
व्याख्या, वर्गीकरण, वैशिष्ट्ये आणि संभाव्य क्षमता (Potentialities) सविस्तर स्पष्ट
केल्या आहेत:
१. व्याख्या
(Definition)
'डायग्नोस्टिक
अँड स्टॅटिस्टिकल मॅन्युअल ऑफ मेंटल डिसऑर्डर्स' (DSM-5) नुसार, बौद्धिक अक्षमतेचे
निदान करण्यासाठी खालील तीन निकष पूर्ण होणे आवश्यक आहे:
- बौद्धिक कार्यक्षमतेतील कमतरता
(Intellectual Functioning): व्यक्तीची तर्कशक्ती, समस्या सोडवण्याची क्षमता,
अमूर्त विचार, आणि शिकण्याची क्षमता सरासरीपेक्षा लक्षणीयरीत्या कमी असते. (सामान्यतः
अशा व्यक्तींचा बुद्ध्यांक किंवा IQ ७० च्या खाली असतो).
- अनुकूल वर्तनातील कमतरता
(Adaptive Functioning): व्यक्तीला दैनंदिन जीवनातील व्यावहारिक (उदा. स्वतःची
काळजी घेणे), सामाजिक (उदा. संवाद साधणे आणि नातेसंबंध जपणे), आणि वैचारिक (उदा.
पैसे मोजणे किंवा वाचन करणे) कौशल्ये पार पाडताना मोठ्या अडचणी येतात.
- विकासाच्या काळात सुरुवात: या मर्यादा
व्यक्तीच्या बालपणात किंवा वयाची १८-२२ वर्षे पूर्ण होण्यापूर्वीच
(Developmental period) दिसून येतात.
२. वर्गीकरण
(Classification)
बौद्धिक अक्षमतेचे
वर्गीकरण केवळ बुद्ध्यांकावर (IQ) अवलंबून नसून व्यक्तीला दैनंदिन जीवनात किती 'मदतीची'
(Support) गरज आहे यावर आधारित ४ प्रकारांत केले जाते:
- सौम्य (Mild) - (IQ ५० ते ७०): बौद्धिक
अक्षमता असलेल्या एकूण लोकांपैकी सुमारे ८५% लोक या गटात येतात. हे लोक हळू शिकतात,
परंतु योग्य मार्गदर्शनाने ते इयत्ता ६ वी पर्यंतचे शिक्षण घेऊ शकतात. प्रौढावस्थेत
ते व्यावहारिक कौशल्ये आत्मसात करून काही प्रमाणात स्वतंत्र आयुष्य जगू शकतात
आणि नोकरी करू शकतात.
- मध्यम (Moderate) - (IQ ३५ ते ५०):
सुमारे १०% लोक या गटात येतात. यांना संवादात आणि सामाजिक नियमांचे पालन करण्यात
अधिक मर्यादा असतात. तरीही, साधी कामे आणि स्वतःची स्वच्छता ते शिकू शकतात. त्यांना
स्वतंत्र राहण्याऐवजी देखरेखीखाली काम किंवा जीवन जगण्यासाठी मध्यम स्वरूपाच्या
मदतीची गरज भासते.
- तीव्र (Severe) - (IQ २० ते ३५):
सुमारे ३.५% ते ४% लोक या श्रेणीत येतात. यांची भाषा आणि संवाद कौशल्ये अत्यंत
मर्यादित असतात. साध्या दैनंदिन सवयींसाठीही त्यांना इतरांच्या सततच्या मदतीची
आणि देखरेखीची आवश्यकता असते.
- अति तीव्र (Profound) - (IQ २० पेक्षा
कमी): केवळ १% ते १.५% लोक या गटात मोडतात. हे पूर्णपणे इतरांवर अवलंबून असतात.
या स्थितीत अनेकदा जन्मजात सिंड्रोम किंवा शारीरिक अपंगत्व जोडलेले असते आणि त्यांना
२४ तास वैद्यकीय सेवेची किंवा देखरेखीची गरज असते.
३. वैशिष्ट्ये
(Characteristics)
- विकासात्मक विलंब
(Developmental Delays): वयानुसार रांगणे, बसणे, चालणे किंवा बोलणे यांसारखे टप्पे
(Milestones) उशिरा गाठणे.
- शिकण्यात आणि समजण्यात अडचण: स्मृती
कमकुवत असणे, नवीन गोष्टी शिकण्यास वेळ लागणे, कृतीचे परिणाम (Consequences) समजण्यात
अडचण येणे आणि समस्या सोडवण्याची कौशल्ये कमकुवत असणे.
- सामाजिक आणि वर्तणुकीशी संबंधित
समस्या: समाजातील नियम न समजणे, आवेगावर नियंत्रण नसणे (Poor impulse
control), आणि सामाजिक धोके (उदा. अनोळखी व्यक्तींपासून असलेला धोका) न ओळखता
येणे.
- सह-आजार (Comorbidities): या व्यक्तींमध्ये
ऑटिझम (ASD), एडीएचडी (ADHD), अपस्मार (Epilepsy), सेरेब्रल पाल्सी (CP), नैराश्य
आणि अस्थिरता यांसारखे मानसिक किंवा शारीरिक आजार सामान्य मुलांपेक्षा जास्त प्रमाणात
आढळतात.
४. संभाव्य क्षमता
(Potentialities)
बौद्धिक अपंगत्व
हा कोणताही आजार नसून ती एक जन्मजात किंवा विकासात्मक स्थिती आहे, त्यामुळे यावर कोणताही
थेट वैद्यकीय 'उपचार' (Cure) नाही. परंतु, या व्यक्तींमध्येही विकास साधण्याची मोठी
क्षमता (Potentiality) लपलेली असते:
- शिकण्याची क्षमता: ही मुले नक्कीच
शिकू शकतात, फरक फक्त इतकाच असतो की त्यांचा शिकण्याचा वेग इतर मुलांपेक्षा कमी
असतो आणि त्यांना वेगवेगळ्या पद्धतीने शिकवावे लागते.
- हस्तक्षेप आणि थेरपी
(Interventions): स्पीच थेरपी (बोलण्यातील सुधारणा), ऑक्युपेशनल थेरपी (दैनंदिन
कामांचे कौशल्य) आणि विशेष शिक्षण (Special Education) याद्वारे त्यांच्या अनेक
सुप्त क्षमतांचा विकास करता येतो.
- व्यावसायिक कौशल्ये (Vocational
Skills): विशेषतः सौम्य आणि मध्यम अक्षमता असलेले लोक त्यांच्या क्षमतेनुसार साधी
व्यावसायिक कामे (उदा. पॅकेजिंग, कलाकुसर, ऑफिसमधील साधी कामे) शिकून उत्पादक
जीवन जगू शकतात.
- स्वावलंबन (Independence): 'वैयक्तिकृत
शिक्षण आराखडा' (Individualized Education Plan - IEP) आणि योग्य कौटुंबिक व सामाजिक
पाठिंबा मिळाल्यास, या व्यक्ती चांगल्या दर्जाचे, स्वावलंबी आणि समाधानी आयुष्य
जगू शकतात.
बौद्धिक अपंगत्व (Intellectual Disability) ही एक
जटिल विकासात्मक अवस्था असून यात व्यक्तीची विचारशक्ती, शिकण्याची क्षमता, समज, निर्णयक्षमता
व दैनंदिन जीवनातील जुळवून घेण्याची क्षमता मर्यादित राहते. ही अवस्था जन्मापासून किंवा
बाल्यावस्थेत मेंदूच्या विकासात अडथळा निर्माण झाल्यामुळे उद्भवते. बौद्धिक अक्षमतेची
कारणे केवळ एका घटकापुरती मर्यादित नसून जैविक, जनुकीय, वैद्यकीय आणि सामाजिक अशा अनेक
घटकांच्या परस्परसंवादातून ती निर्माण होते.
गर्भावस्थेतील जोखमी, प्रसूतीदरम्यान होणाऱ्या गुंतागुंती,
जन्मानंतरच्या सुरुवातीच्या दिवसांतील मेंदूवरील परिणाम, गुणसूत्रांतील दोष तसेच गरीबी,
कुपोषण, अज्ञान आणि सामाजिक दुर्लक्ष यांसारखे सामाजिक घटक बौद्धिक विकासावर गंभीर
परिणाम करू शकतात. या कारणांचा सखोल अभ्यास केल्यास बौद्धिक अपंगत्व रोखण्यासाठी प्रतिबंधात्मक
उपाययोजना, वेळेवर हस्तक्षेप आणि पालक समुपदेशनाचे महत्त्व अधोरेखित होते.
म्हणूनच, बौद्धिक अक्षमतेची कारणे गर्भावस्थेपासून
बालपणापर्यंतच्या विविध टप्प्यांनुसार समजून घेणे हे वैद्यकीय, शैक्षणिक आणि सामाजिक
दृष्टीने अत्यंत आवश्यक आहे.
मेंदूला झालेली
इजा किंवा नुकसानामुळे (Brain Damage/Injury) निर्माण होणाऱ्या बौद्धिक अपंगत्वाची
(Intellectual Disability) कारणे स्त्रोतांनुसार खाली सखोल आणि वर्णनात्मक पद्धतीने
स्पष्ट केली आहेत:
मेंदूला इजा
खालील तीन प्रमुख टप्प्यांवर होऊ शकते:
1.1) गर्भावस्थेत मेंदूला झालेली इजा (Prenatal
Brain Damage)
बाळाच्या मेंदूचा
विकास गर्भात असताना अनेक घटक त्यावर परिणाम करू शकतात:
·
आईचे वय जास्त असणे (विशेषतः 35 वर्षांनंतर)
आईचे वय Intellectual
Disability ला कसे कारणीभुत ठरु शकते. आईच्या अंड्यातील (ova) पेशी जन्मापासूनच शरीरात
असतात. वय वाढत गेल्यावर:
ü Chromosomal
nondisjunction होण्याची
शक्यता वाढते, म्हणजे chromosomes नीट वेगळे न होणे यामुळे खालील स्थिती होऊ शकतात:
ü Down
Syndrome (Trisomy 21)
– सर्वात सामान्य कारण आहे.
ü Trisomy 13,
Trisomy 18 या सर्वांमध्ये Intellectual Disability आढळू शकते.
तसेच वय वाढल्यावर अंड्यांची गुणवत्ता कमी होते.
अंड्यांची genetic stability कमी होते, DNA damage होण्याचा धोका वाढतो
याचा परिणाम बाळाच्या मेंदूच्या विकासावर होऊ शकतो.
ü गर्भधारणेदरम्यान
इतर जोखमी
वयस्कर मातांमध्ये
अधिक दिसणाऱ्या समस्या:
ü High BP,
Diabetes, Placental problems, Preterm delivery (अकाली प्रसूती), Low birth
weight
हे सगळे घटक
बाळाच्या मेंदूच्या विकासावर परिणाम करू शकतात.
सर्वच मोठ्या
वयाच्या मातांपासून जन्मलेली मुले Intellectual Disability असलेली नसतात.
फक्त risk वाढतो, हमखास होत नाही.
• आईला
झालेला संसर्ग: गरोदरपणात आईला रुबेला (Rubella), सायटोमेगॅलोव्हायरस (CMV), कांजण्या,
कावीळ, गोवर, टॉक्सोप्लाझ्मोसिस किंवा सिफिलिस यांसारखे संसर्ग झाल्यास गर्भाच्या मेंदूच्या
विकासात अडथळा निर्माण होतो.
• व्यसने
आणि हानिकारक पदार्थ: गरोदरपणात मद्यपान केल्यामुळे 'फेटल अल्कोहोल सिंड्रोम'
(FAS) होऊ शकतो, ज्यामुळे मेंदूची रचना बदलून बौद्धिक अपंगत्व येते. धूम्रपान आणि अमली
पदार्थांचे सेवन देखील मेंदूला घातक ठरते.
• कुपोषण:
गरोदरपणात आईला आयोडीनची कमतरता असणे हे जगभरातील बौद्धिक अपंगत्वाचे सर्वात
मोठे टाळण्याजोगे कारण मानले जाते. तसेच लोह (Iron), फोलेट आणि कोलीन (Choline) यांसारख्या
पोषक तत्वांच्या अभावामुळे मेंदूच्या पेशींची निर्मिती आणि पांढऱ्या द्रव्याची
(White matter) वाढ खुंटते.
• विषारी
रसायनांचा संपर्क: किटकनाशके, औद्योगिक रसायने, शिसे (Lead) आणि पारा
(Mercury) यांसारख्या जड धातूंच्या संपर्कात आल्यास विकसनशील मेंदूला गंभीर इजा होते.
• ऑक्सिजनचा
अपुरा पुरवठा: गर्भाला पुरेसा ऑक्सिजन न मिळाल्यास मेंदूच्या पेशींचे कायमस्वरूपी
नुकसान होऊ शकते.
·
किरणोत्सारी व प्रदुषकांचे संपर्कात येणे: गर्भावस्थेमध्ये X-Ray सारख्या किरणोत्सारी
पदार्थांच्या तसेच प्रदुषकांच्या संपर्कात आल्यावर भ्रुणाचे वाढीस धोका पोहचतो.
·
आईने गर्भधारणेदरम्यान घेतलेली चुकीची औषधे: गर्भधारणेच्या काळात बाळाचा मेंदू
अतिशय नाजूक अवस्थेत विकसित होत असतो. त्या काळात काही औषधे थेट बाळाच्या मेंदूवर
परिणाम करतात. (Pain Killers, Antibiotics, Psychiatric, Contraceptions Pills)
1.2) जन्माच्या वेळी मेंदूला झालेली इजा
(Perinatal Brain Injury)
प्रसूतीदरम्यान
होणाऱ्या गुंतागुंतीमुळे मेंदूला प्रत्यक्ष इजा होऊ शकते:
• ऑक्सिजनची
कमतरता (Hypoxia/Birth Asphyxia): प्रसूतीवेळी बाळाच्या मेंदूला ऑक्सिजनचा पुरवठा
कमी पडल्यास मेंदूच्या पेशी नष्ट होतात, ज्यामुळे बौद्धिक अपंगत्व येते.
·
प्रशिक्षित डॉक्टर व वैद्यकीय सुविधांचा अभाव: बाळाच्या जन्मावेळी प्रशिक्षीत डॉक्टर,
नर्स व अधुनिक वैद्यकिय सुविधा नि उपकरणांचा वापर अत्यावश्यक आहे. तसेच रुग्णालयामध्ये
अत्यंत स्वच्छता व बाळ हाताळण्यासाठी शास्त्रशुद्ध पद्धतींचा प्रयोग केला गेला पाहिजे.
याआभावी बाळाला इजा व संसर्ग होण्याची शक्यता जास्त असते.
• मुदतपूर्व
जन्म (Premature Birth): वेळेआधी जन्मलेल्या किंवा कमी वजनाच्या बाळांच्या मेंदूची
रचना पूर्णपणे विकसित झालेली नसते, ज्यामुळे त्यांना न्यूरोडेव्हलपमेंटल अडचणींचा धोका
जास्त असतो.
• प्रसूतीमधील
इजा: फोर्सेप्स किंवा व्हॅक्यूमच्या वापरामुळे किंवा प्रसूती दीर्घकाळ चालल्यामुळे
मेंदूवर दबाव येऊन इजा होऊ शकते.
·
प्रसुतीदरम्यान चढवलेल्या रक्ताचा संसर्ग: आईला Blood Transfusion (रक्त चढवणे)
दिले गेले असेल, तर थेट त्यामुळं बाळाला Intellectual Disability (बौद्धिक
अपंगत्व) होते असे सहसा होत नाही.पण काही विशिष्ट परिस्थितींमध्ये आणि
गुंतागुंतींमुळे अप्रत्यक्षपणे मेंदूवर परिणाम होऊ शकतो. जसे की, आईचा रक्तगट Rh
negative आणि दिलेलं रक्त किंवा बाळाचा रक्तगट Rh positive असेल, मातेस
HIV, Hepatitis-B / C, Bacterial
infection, STD (Sexual Transmitted Dieses)असल्यास, चढवलेल्या रक्तामध्ये ऑक्सिजन
पुर्ण मिसळला नसल्यास.
·
विलंबीत प्रसुती: प्रसुतीस मुदतबाहय विलंब झाल्यास गर्भामध्ये होणा-या
बाळाच्या शी मुळे विषाक्तता निर्माण होऊन मतीमंदत्व येण्याची शक्यता वाढते.
·
प्रसुती दरम्यान High BP, Diabetes चा प्रभाव वाढणे,
फिटस येणे, तणाव येणे, रक्तप्रवाह होणे (Bleeding) व अवयव निकमी होणे (Organ
Failure).
1.3) जन्मानंतर 0 ते 14 दिवस (Natal Period)
बाळाचे जन्मानंतर
पहिल्या ते 14 दिवसांपर्यंत कोणती कारणे Intellectual Disability ला कसे कारणीभुत
ठरु शकते.
• ऑक्सिजनची
कमतरता (Hypoxia): जन्माच्या वेळी किंवा त्यानंतर लगेच बाळाच्या मेंदूला पुरेसा
ऑक्सिजन न मिळाल्यास मेंदूच्या पेशींचे कायमस्वरूपी नुकसान होऊ शकते, जे बौद्धिक अपंगत्वाचे
एक प्रमुख कारण आहे
• चयापचय
दोष (Inborn Errors of Metabolism): फेनिलकेटोन्यूरिया (PKU) सारख्या अनुवंशिक
आजारामुळे शरीरात फेनिलॲलेनिन हे अमिनो ॲसिड साचू लागते. जर जन्मानंतर लगेच उपचार मिळाले
नाहीत, तर हे अमिनो ॲसिड रक्तामध्ये आणि मेंदूमध्ये विषारी पातळीपर्यंत साचते, ज्यामुळे
मेंदूला कायमस्वरूपी इजा होऊन गंभीर बौद्धिक अपंगत्व येते.
• नवजात
तपासणीचे महत्त्व: पीकेयू (PKU) ची तपासणी सामान्यतः जन्मानंतर २४ ते ७२ तासांच्या
आत केली जाते, जेणेकरून विषारी पातळी साचण्यापूर्वीच आहारामध्ये बदल करून अपंगत्व
टाळता येते.
• मेंदूचे
संसर्ग (Childhood Infections): नवजात काळात होणारे बॅक्टेरियल मेनिंजायटिस
(Meningitis – मेंदुज्वर) आणि एन्सेफलायटिस (Encephalitis) यांसारखे संसर्ग मेंदूपर्यंत
पसरल्यास मेंदूला सूज येते आणि पेशींचे कधीही भरून न निघणारे नुकसान होऊ शकते.
• तीव्र
काविळ (Severe Jaundice): नवजात काळात होणारी अतिशय तीव्र स्वरूपाची काविळ (Hyperbilirubinemia)
मेंदूच्या कार्यक्षमतेवर परिणाम करून बौद्धिक कमतरता निर्माण करू शकते.
• पोषक
तत्वांचा अभाव: जर नवजात बाळाच्या शरीरात आयोडीन किंवा लोहाची (Iron) तीव्र
कमतरता असेल, तर थायरॉईड हार्मोन्सच्या निर्मितीवर आणि मज्जासंस्थेच्या विकासावर
(neurogenesis) विपरित परिणाम होतो, ज्यामुळे संज्ञानात्मक विकासात अडथळे येतात.
• तीव्र
सामाजिक दुर्लक्ष (Severe Neglect): जन्मानंतरच्या सुरुवातीच्या दिवसांत बाळाला
मिळणारा मानवी प्रतिसाद आणि प्रेमळ स्पर्श ("serve and return"
interaction) मेंदूच्या वाढीसाठी आवश्यक असतो. या संवादाचा सतत अभाव राहिल्यास मेंदूच्या
संरचनेत बिघाड होऊ शकतो, याचे प्रमाण कमी असले तरीही तो एका प्रकारचा जैविक आघात मानला
जातो.
• संस्थात्मक
वातावरण (Institutional Deprivation): जर बाळाला जन्मानंतर अशा वातावरणात ठेवले
गेले जिथे व्यक्तिगत काळजीचा अभाव आहे (उदा. अनाथालय, सार्वजनिक रुग्णालयाची दुर्लक्षीत
व्यवस्था असलेली खोली), तर त्याच्या मेंदूच्या कार्यावर आणि माहिती प्रक्रिया करण्याच्या
वेगावर गंभीर परिणाम होऊ शकतात.
• वैद्यकीय
घटना: जन्मानंतर लगेच होणारा मेंदूतील रक्तस्राव (Pediatric Stroke) किंवा वारंवार
येणारे झटके (Seizures) मेंदूला प्रत्यक्ष इजा पोहोचवून बौद्धिक विकासाची गती मंदावू
शकतात.
ü Multiple
Pregnancy: जुळे किंवा
तिळे बाळे बहुतेक वेळा ९ महिन्यांपूर्वी जन्माला येतात. अकाली जन्मलेले बाळ पूर्ण विकसित
नसते. मेंदू, फुफ्फुसे व शरीराची इतर अवयव पूर्ण तयार नसतात. यामुळे मेंदूला पुरेसा
ऑक्सिजन व पोषण मिळत नाही आणि बौद्धिक विकासावर परिणाम होऊ शकतो.
तसेच यामध्ये
आईचे पोषण अनेक बाळांमध्ये विभागले जाते. त्यामुळे काही बाळे खूप कमी वजनाची जन्माला
येतात. कमी वजनामुळे मेंदूचा विकास मंदावतो आणि पुढे बौद्धिक क्षमता कमी होऊ शकते.
1.4) जन्मानंतर मेंदूला झालेली इजा (Postnatal
Brain Damage)
मेंदूचा विकास
सुरू असताना (पंधराव्या दिवसापासुन ते 22 वयापर्यंत) झालेल्या अपघातांमुळे किंवा आजारांमुळे
पुढीलप्रमाणे बौद्धिक अक्षमता येऊ शकते:
• अपघात
आणि गंभीर मार (TBI): रस्ते अपघात, उंचावरून पडणे किंवा शारीरिक अत्याचारामुळे
डोक्याला गंभीर मार लागल्यास, किंवा मेंदुमध्ये रक्ताची
गाठ होऊन किंवा सुज आलेस (Traumatic Brain Injury) कायमस्वरूपी बौद्धिक नुकसान
होते.
• मेंदूचे
आजार: बॅक्टेरियल मेनिंजायटिस (Meningitis – मेंदुज्वर), एन्सेफलायटिस
(Encephalitis) किंवा गोवर (Measles) यांसारखे संसर्ग मेंदूपर्यंत पोहोचल्यास मेंदूला
सूज येऊन पेशींचे नुकसान होते.
• विषबाधा:
किटकनाशके, विषाक्त पदार्थ व शिशाच्या (Lead) संपर्कात आल्यामुळे होणारी विषबाधा ही
मेंदूसाठी अत्यंत घातक असते; यामुळे दरवर्षी लाखो मुलांना बौद्धिक अपंगत्व येते.
• तीव्र
दुर्लक्ष (Severe Neglect): अन्नाचा अभाव किंवा प्रतिसादात्मक काळजी न मिळणे
(Severe neglect) हा मेंदूवर झालेला एक प्रकारचा जैविक हल्लाच असतो, ज्यामुळे मेंदूच्या
कार्यकारी प्रणालीमध्ये (Executive function) बिघाड होतो.
ü मेंदूच्या पेशींना
कायमस्वरूपी इजा (Permanent Damage):
मेंदूला झालेली
इजा का घातक ठरते, याची काही तांत्रिक कारणे स्त्रोतांमध्ये दिली आहेत:
वरील कोणत्याही
कारणांनी मेंदूतील मज्जापेशी (Neurons) आणि मज्जातंतू (Nerve cells) एकदा नष्ट झाले
(न्यूरॉन्सचा ऱ्हास) की ते पुन्हा निर्माण होणे कठीण असते. इजेमुळे मेंदूतील
विविध भागांना जोडणाऱ्या 'न्यूरल सर्किट्स'मध्ये अडथळा येतो, ज्यामुळे माहिती प्रक्रिया
करण्याची गती मंदावते. इजेमुळे मज्जातंतूंच्या संरक्षणात्मक आवरणावर (Myelin) परिणाम
होतो, ज्यामुळे मेंदूचे संदेश वहन नीट होत नाही.
ü जन्मानंतर टाळलेले,
अपुर्ण किंवा उशिरा केलेले लसीकरण:
बाळाच्या जन्मानंतर टाळलेले किंवा उशिरा
केलेले लसीकरण हे थेट Intellectual Disability (बौद्धिक अपंगत्व) निर्माण करत
नाही, पण लसीकरण न झाल्यामुळे होणारे गंभीर संसर्गजन्य आजार मेंदूला इजा करून बौद्धिक
अपंगत्वाला कारणीभूत ठरू शकतात.लसीकरण न झाल्यास मेंदूज्वर, गोवरजन्य मेंदूचा दाह,
पोलिओ यांसारखे आजार होण्याची शक्यता वाढते,ज्यामुळे मेंदू पेशींचे नुकसान होऊन
बौद्धिक विकास खुंटतो.
निष्कर्ष: मेंदूला झालेली कोणतीही इजा ही बौद्धिक
विकासावर कायमस्वरूपी परिणाम करू शकते. मात्र, गरोदरपणात आईचे योग्य पोषण (विशेषतः
आयोडीन आणि लोह), सुरक्षित प्रसूती, वेळेवर लसीकरण आणि अपघात प्रतिबंधात्मक उपायांनी
यातील अनेक कारणे टाळता येतात.
1. गुणसुत्रातील दोष
मानवात ४६
गुणसूत्रे (23 जोड्या) असतात.यात संख्या बदलणे (जास्त/कमी) किंवा रचना
बदलणे (तुटणे, उलटणे, जोडणे) असे दोष झाल्यास मेंदूच्या विकासावर परिणाम होतो व
बौद्धिक अपंगत्व (Intellectual Disability) येऊ शकते. प्रत्येक जोडीतील एक आईकडून आणि
एक वडिलांकडून येते. या 22 जोड्या शरीराची वाढ, बुद्धिमत्ता, अवयवांची रचना
ठरवतात. यामधील दोषांमुळे बौद्धिक अक्षम्यता,जन्मजात विकार, शारीरिक-मानसिक विकासात
अडथळे होऊ शकतात तर 23 वी जोडी जोडी बाळाचे लिंग ठरवते.
गुणसूत्र
(Chromosome) आणि रंगसूत्र (Chromatid) मधील फरक
ü गुणसूत्र = जनुकांची माहिती वाहून नेणारी रचना,
गुणसूत्र DNA + प्रथिने (proteins) यांनी बनलेले असते
DNA मध्येच आपली जनुकीय
माहिती (genes) असते.मानवी पेशीत 46 गुणसूत्रे असतात
ü रंगसूत्र = गुणसूत्राची अर्धी/एक बाजू
थकवा म्हणजे काय ते परिभाषित करा . थकवा येण्याची
करणे तसेच त्यासाठी जबाबदार घटकांची माहिती द्या ,
थकवा किंवा तणाव
नियोजनाचे दैनंदिन आयुष्यातील महत्व सांगून तणाव नियोजन कसे करावे हे स्पष्ट करा .
तणावाशी संबंधित बाह्य घटकांची माहिती द्या .
सादर प्रश्नाबद्दल
विस्तृत माहिती
थकवा (Fatigue) म्हणजे काय? थकवा ही एक अशी शारीरिक आणि मानसिक स्थिती
आहे ज्यामध्ये व्यक्तीला ऊर्जा आणि प्रेरणेचा अभाव जाणवतो आणि शरीराला संपूर्णपणे
मरगळ आल्यासारखे वाटते.
साध्या
विश्रांतीने किंवा झोपेने हा थकवा सहजासहजी दूर होत नाही. थकव्यामुळे व्यक्तीची सतर्कता कमी होते, लक्ष केंद्रित करण्यात
अडचणी येतात, प्रतिक्रिया
देण्याचा वेग (reaction
time) मंदावतो आणि मानसिक तसेच शारीरिक कार्यक्षमता लक्षणीयरीत्या घटते.
थकवा येण्याची कारणे आणि
त्यासाठी जबाबदार घटक
थकवा
येण्यामागे प्रामुख्याने शारीरिक,
मानसिक
आणि कामाच्या स्वरूपाशी संबंधित अनेक घटक जबाबदार असतात:
- झोपेची कमतरता: अपुरी झोप, झोपेचा दर्जा खराब असणे किंवा झोपेत
वारंवार व्यत्यय येणे हे थकव्याचे मुख्य कारण आहे.
- जैविक घड्याळात (Circadian Rhythm) बिघाड: मानवी शरीर
नैसर्गिकरीत्या रात्री झोपण्यासाठी डिझाइन केलेले असते. रात्रपाळी किंवा
अनियमित शिफ्टमध्ये काम केल्यामुळे शरीराच्या नैसर्गिक चक्रात बिघाड होतो, ज्यामुळे थकवा आणि
ताण वाढतो.
- कामाचे दीर्घ तास: सलग अनेक तास काम करणे किंवा अतिरिक्त
ओव्हरटाईम केल्याने शरीराला थकव्यातून सावरण्यासाठी पुरेसा वेळ मिळत नाही.
- शारीरिक आणि मानसिक ताण: कामाचा जास्त ताण (Workload) किंवा सतत
लक्ष केंद्रित करावे लागणारी कामे केल्याने थकवा लवकर येतो.
थकवा आणि तणावाशी संबंधित
बाह्य घटक थकवा केवळ
शरीराच्या आतील बदलांमुळे येत नाही, तर सभोवतालच्या बाह्य घटकांचाही त्यावर मोठा प्रभाव पडतो:
- कामाच्या ठिकाणचे वातावरण: अति उष्णता, अपुरा प्रकाश आणि सततचा गोंगाट (Noise) यामुळे शरीराची आणि
मनाची ऊर्जा वेगाने खर्च होते.
- संस्थात्मक दबाव: अपुरा कर्मचारी वर्ग (Understaffing) आणि
उत्पादनाचे अवास्तव टार्गेट्स यामुळे कर्मचाऱ्यांवर विश्रांती न घेता काम
करण्याचा दबाव येतो.
- कौटुंबिक आणि सामाजिक जबाबदाऱ्या: घराची जबाबदारी, लहान मुलांची काळजी
घेणे किंवा लांबचा प्रवास (Commute)
यामुळे व्यक्तीला आरामासाठी पुरेसा वेळ मिळत नाही.
थकवा आणि तणाव नियोजनाचे
दैनंदिन आयुष्यातील महत्त्व
दैनंदिन
आयुष्यात थकवा आणि तणावाचे योग्य नियोजन करणे आरोग्यासाठी आणि सुरक्षिततेसाठी
अत्यंत महत्त्वाचे आहे:
- गंभीर आजारांपासून संरक्षण: सततच्या थकव्यामुळे हृदयविकार, मधुमेह (Type 2 diabetes), लठ्ठपणा, पचनसंस्थेचे आजार
आणि नैराश्य (Depression)
यांसारखे आजार होण्याचा धोका वाढतो. योग्य नियोजनाने या आजारांचा धोका कमी
होतो.
- सुरक्षितता आणि अपघात टाळणे: थकव्यामुळे निर्णयक्षमता आणि एकाग्रता
कमी होते, ज्यामुळे
कामाच्या ठिकाणी किंवा गाडी चालवताना अपघात होण्याचा धोका लक्षणीयरीत्या
वाढतो.
- मानसिक आरोग्य आणि कार्यक्षमता: तणाव नियोजनामुळे
स्मरणशक्ती आणि लक्ष केंद्रित करण्याची क्षमता सुधारते. तसेच, चिडचिड किंवा
नैराश्य कमी होऊन संवाद आणि नातेसंबंध सुधारण्यास मदत होते.
थकवा आणि तणाव नियोजन कसे
करावे? थकवा आणि तणाव कमी
करण्यासाठी खालील प्रभावी उपाययोजना करता येतील:
थकवा कमी करण्याची तंत्रे
(Techniques to Reduce Fatigue): थकवा प्रभावीपणे कमी करण्यासाठी आणि ऊर्जा वाढवण्यासाठी खालील तंत्रांचा वापर
करता येतो:
- झोपेचे योग्य वेळापत्रक आणि सवयी (Sleep Hygiene): नियमित झोपेचे चक्र
राखणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. झोपण्याची खोली अंधारी आणि शांत असावी
(ज्यासाठी ब्लॅकआउट पडदे वापरता येतील). झोपण्यापूर्वी किमान
तीन तास आधी जड जेवण आणि कॅफिन घेणे टाळावे आणि झोपण्यापूर्वी स्क्रीनचा
(मोबाईल, टीव्ही) वापर टाळावा.
- रणनीतिक डुलकी (Strategic
Napping): कामाच्या दरम्यान किंवा विश्रांतीच्या वेळेत १० ते २०
मिनिटांची छोटी डुलकी घेतल्याने सतर्कता सुधारते आणि थकवा लक्षणीयरीत्या कमी
होतो. रात्रपाळीच्या कामाला जाण्यापूर्वी दीड तासांची (९० मिनिटे) झोप घेतल्याने मेंदूचे झोपेचे चक्र पूर्ण होते
व शरीरातील झोपेची कमतरता भरून निघते.
- योग्य आहार आणि व्यायाम (Healthy Nutrition and Exercise): कामाच्या
दरम्यान थोडा वेळ चालणे किंवा हलका स्ट्रेचिंग व्यायाम केल्याने रक्ताभिसरण
सुधारते आणि उत्साह वाढतो. शरीरातील साखरेची
पातळी अचानक वाढवणारे (sugar spikes) पदार्थ
टाळून संतुलित आणि हलका आहार घ्यावा, तसेच शरीर
हायड्रेटेड ठेवावे.
- कामाच्या ठिकाणचे वातावरण अनुकूल करणे (Optimize Work Environment): कामाच्या ठिकाणी
दिवसाच्या प्रकाशासारखा प्रकाश (lighting that mimics
daylight) असावा आणि तापमान योग्य असावे. वातावरणातील गोंगाट कमी केल्याने आणि कामात योग्य विश्रांती घेतल्याने
थकवा कमी होतो.
- स्नायूंचे शिथिलीकरण (Progressive Muscle Relaxation - PMR): या तंत्रात पायापासून डोक्यापर्यंत शरीराच्या विविध स्नायूंना ५ ते १०
सेकंद ताण दिला जातो आणि नंतर श्वास सोडताना ते स्नायू पूर्णपणे सैल सोडले
जातात. यामुळे स्नायूंमधील ताण कमी होऊन शरीराला आणि मनाला
खोलवर विश्रांती मिळते.
- दीर्घ श्वसन (Deep
Breathing): बॉक्स ब्रीदिंग (४ सेकंद श्वास घेणे, ४ सेकंद रोखणे, ४ सेकंद सोडणे आणि पुन्हा ४ सेकंद
थांबणे) यासारख्या श्वसन तंत्रांमुळे शरीराची मज्जासंस्था शांत होते आणि थकवा
व तणाव त्वरित कमी होतो.
- शांत संगीत आणि योगा (Calming Music and Yoga): शांत संगीत ऐकल्याने
किंवा योगासने केल्याने शरीरातील कॉर्टिसोल (तणावाचे संप्रेरक) पातळी कमी
होते, ज्यामुळे थकवा कमी होऊन शरीराला आराम मिळतो.
वरील सर्व उपायांचा नियमित सराव केल्यास थकवा
आणि ताणतणाव प्रभावीपणे हाताळता येतो आणि निरोगी, सुरक्षित जीवन जगता येते.
विश्रांती म्हणजे काय ते परिभाषित करा.
विश्रांती (Rest) म्हणजे शरीर, मन किंवा कोणत्याही अवयवाने
केलेले काम थांबवून ऊर्जा पुन्हा मिळवण्यासाठी घेतलेली शांत अवस्था.
विश्रांतीची (Relaxation) व्याख्या: विश्रांती ही अशी शारीरिक आणि मानसिक अवस्था आहे ज्यामध्ये शरीराचा ताण कमी होतो आणि मज्जासंस्था (nervous system) शांत होऊन सखोल विश्रांतीच्या स्थितीत (deeply relaxed state) प्रवेश करते. या प्रक्रियेत शरीरातील 'पॅरासिम्पॅथेटिक नर्व्हस सिस्टीम' (parasympathetic nervous system - रेस्ट आणि डायजेस्ट प्रणाली) सक्रिय होते, ज्यामुळे शारीरिक तणाव आणि चिंता दूर होण्यास मदत होते. वैज्ञानिक सिद्धांतानुसार, जेव्हा शरीर शारीरिकदृष्ट्या पूर्णपणे शिथिल (relaxed) असते, तेव्हा व्यक्ती चिंता किंवा ताण अनुभवू शकत नाही.
थेरप्युटीक्स
चे बौद्धिक अक्षम असेल्या व्यक्तींच्या व्यावसायिक पुर्नवसनातील विस्तृत भुमिका सांगुन
आव्हाने स्पष्ट करा.
बौद्धिक
अक्षमता (Intellectual Disability) आणि विकासात्मक समस्या असलेल्या व्यक्तींच्या व्यावसायिक पुनर्वसनात (Vocational
Rehabilitation) थेरप्युटीक्स (बहुविद्याशाखीय
उपचारपद्धती) अतिशय महत्त्वाची आणि सक्रिय भूमिका बजावतात. केवळ नोकरी शोधून
देण्याऐवजी, व्यक्तीच्या
शारीरिक, मानसिक आणि
संवादात्मक गरजा पूर्ण करून त्यांना कामाच्या ठिकाणी स्थिर करण्यासाठी खालील विविध
थेरपीजचा वापर केला जातो:
व्यावसायिक
पुनर्वसनात थेरप्युटीक्सची विस्तृत भूमिका:
- ऑक्युपेशनल
थेरपी (Occupational Therapy - OT):
ऑक्युपेशनल थेरपिस्ट व्यक्तीच्या
शारीरिक, संज्ञानात्मक
(cognitive), भावनिक आणि संवेदी (sensory)
क्षमतांचे सखोल मूल्यमापन करतात.
कामाच्या ठिकाणी त्यांना जुळवून
घेण्यासाठी अनुकूल तंत्रे (adaptive techniques) शिकवणे, कामाची जागा त्यांच्या सोयीनुसार बनवणे (ergonomic
workstations) आणि कार्यात्मक
मर्यादा कमी करण्यासाठी सहाय्यक तंत्रज्ञानाची (assistive
technology) शिफारस करणे हे त्यांचे
मुख्य काम असते. तसेच,
विविध संवेदी उपचारांद्वारे ते
व्यक्तीचा ताण कमी करून कामावरील लक्ष केंद्रित करण्यास आणि शारीरिक संतुलन
सुधारण्यास मदत करतात.
- फिजिकल
थेरपी (Physical Therapy - PT):
ही थेरपी प्रामुख्याने शारीरिक हालचाली
आणि क्षमतेवर लक्ष केंद्रित करते. कामाच्या ठिकाणी आवश्यक असलेली शारीरिक सहनशक्ती (work
tolerance), ताकद,
लवचिकता, आणि संतुलन वाढवण्यासाठी फिजिकल थेरपिस्ट विशेष
व्यायाम डिझाइन करतात, ज्यामुळे कामाच्या ठिकाणी सुरक्षितता वाढते आणि दुखापत
होण्याचा धोका कमी होतो.
- स्पीच-लँग्वेज
पॅथॉलॉजी (Speech-Language Pathology -
SLP): कामाच्या
ठिकाणी प्रभावी संवाद साधताना येणारे अडथळे दूर करण्यासाठी ही थेरपी अत्यंत
आवश्यक असते. संभाषण
स्पष्ट करणे, ऑगमेंटेटिव्ह
आणि अल्टरनेटिव्ह कम्युनिकेशन (AAC) प्रणालीची ओळख करून देणे आणि कामाच्या ठिकाणी
सहकाऱ्यांशी योग्य प्रकारे कसे बोलावे (उदा. डोळ्यात पाहून बोलणे,
हावभाव समजणे, रांगेची वाट पाहणे) याचे प्रशिक्षण दिले जाते.
याशिवाय, त्यांच्या सोबत काम करणाऱ्या सहकाऱ्यांनाही संवाद
साधण्यासाठी प्रशिक्षित केले जाते.
- क्लिनिकल
सायकॉलॉजी आणि कॉग्निटिव्ह बिहेवियरल थेरपी (CBT):
बौद्धिक अक्षम व्यक्तींना नोकरीच्या
ठिकाणी अनेकदा चिंता (anxiety), नैराश्य (depression) आणि कमी आत्मविश्वासाचा सामना करावा लागतो.
क्लिनिकल मानसशास्त्रज्ञ कॉग्निटिव्ह
बिहेवियरल थेरपी (CBT) मध्ये त्यांच्या आकलन क्षमतेनुसार बदल करून (उदा.
क्लिष्ट संकल्पनांऐवजी सोपी भाषा वापरणे) त्यांना मानसिकदृष्ट्या सक्षम करतात,
नकारात्मक विचारांवर मात करायला शिकवतात
आणि त्यांचा व्यावसायिक आत्मविश्वास वाढवतात.
Comments
Post a Comment