बौद्धिक अक्षमतेचा जागतिक इतिहास History of Intellectual Disability,

 

बौद्धिक अक्षमतेचा जागतिक इतिहास

राईट्स ऑफ पर्सन्स विथ डिसेबिलिटीज (RPwD) कायदा, २०१६ नुसार व्याख्या: भारतीय कायद्यानुसार, बौद्धिक अक्षमता ही अशी स्थिती आहे ज्यामध्ये बौद्धिक कार्यप्रणाली (तर्क करणे, शिकणे आणि समस्या सोडवणे) आणि अनुकूली वर्तन (ज्यामध्ये अनेक दैनंदिन, सामाजिक आणि व्यावहारिक कौशल्यांचा समावेश होतो) या दोन्हीमध्ये लक्षणीय मर्यादा दिसून येतात.

अमेरिकन असोसिएशन ऑन इंटलेक्च्युअल अँड डेव्हलपमेंटल डिसॅबिलिटीज (AAIDD) च्या मते, बौद्धिक अक्षमतेचे मूल्यमापन करताना व्यक्तीचे सांस्कृतिक आणि भाषिक वैविध्य, संवाद साधण्याची आणि वागण्याची पद्धत या घटकांचाही विचार करणे आवश्यक असते. योग्य आणि वैयक्तिकृत आधार (personalized supports) दिल्यास या व्यक्तींच्या जीवनमानात आणि कार्यक्षमतेत नक्कीच सुधारणा होऊ शकते.

बौद्धिक अपंगत्वाचा वेस्टर्न इतिहास

बौद्धिक अक्षमतेचा जागतिक इतिहास बौद्धिक अक्षमतेचा इतिहास विविध टप्प्यांमधून विकसित झाला आहे:

• औद्योगिकीकरणापूर्वीचा काळ (Pre-Industrialization Phase): सुरुवातीच्या काळात 'असामान्य' शारीरिक किंवा मानसिक स्थिती असलेल्या लोकांना समाजात भीती किंवा उपहासाची वागणूक दिली जात असे.
• औद्योगिकीकरणाचा काळ (Industrialization Phase): या काळात केवळ व्यावसायिक क्षमता असलेल्यांना महत्त्व दिले गेले. ज्यांची बुद्धिमत्ता कमी होती त्यांना मागे टाकले गेले आणि त्यांना 'फीबल-माइंडेड' (feeble-minded) असे अपमानास्पद नाव देऊन त्यांच्याकडे दुर्लक्ष केले गेले.
• मानवतावादी दृष्टिकोन (Humanitarian Approach): १८४६ मध्ये बोस्टनचे डॉ. सॅम्युअल ग्रिडले हाऊ (Dr. Samuel Gridley Howe) यांनी पहिल्यांदा असे निदर्शनास आणून दिले की, अशा व्यक्तींना शिक्षण आणि योग्य प्रशिक्षण दिल्यास ते काम करू शकतात आणि स्वावलंबी होऊ शकतात. यातून त्यांच्यासाठी राज्याद्वारे चालवल्या जाणाऱ्या शाळा सुरू झाल्या.
• दोषींचे दानवीकरण (Demonology of the Defectives): डार्विनवाद आणि बिनेटच्या बुद्धिमत्ता चाचण्यांमुळे अशा व्यक्तींना समाजासाठी 'धोका' मानले जाऊ लागले. यामुळे त्यांना समाजापासून वेगळे (Segregation) ठेवण्याची पद्धत रूढ झाली.
• जॉन एफ. केनेडी यांचा काळ (Period of John F Kennedy): १९६३ मध्ये अमेरिकेचे तत्कालीन राष्ट्राध्यक्ष जॉन एफ. केनेडी यांनी अमेरिकन काँग्रेसला संबोधित करून या व्यक्तींसाठी नवीन संसाधने आणि विशेष शैक्षणिक कार्यक्रम सुरू करण्याचे आवाहन केले.

भारतातील विशेष शिक्षणाचा आणि बौद्धिक अक्षमतेचा इतिहास भारतामध्ये बौद्धिक अक्षमतेचा संदर्भ अत्यंत प्राचीन काळापासून आढळतो:

• प्राचीन उल्लेख: 'अथर्ववेद' आणि 'सांख्य तत्त्वज्ञानात' बौद्धिक अक्षमतेचा संदर्भ मिळतो. 'गर्भ उपनिषदानुसार' मानसिक तणावात असलेल्या पालकांच्या पोटी जन्माला येणाऱ्या बालकांमध्ये जन्मजात दोष असू शकतात असे मानले गेले. महान चिकित्सक चरक यांनीही याची कारणे आणि वर्गीकरण स्पष्ट केले आहे.
• कौटिल्य आणि सम्राट अशोक: ख्रिस्तपूर्व चौथ्या शतकात कौटिल्याने (चाणक्य) अपंग व्यक्तींसाठी अपमानास्पद शब्द वापरण्यावर बंदी घातली होती आणि त्यांना आपल्या गुप्तहेर यंत्रणेत कामावर ठेवले होते. सम्राट अशोकाच्या काळात पाटलीपुत्र येथे अशा व्यक्तींसाठी रुग्णालये होती.
• पंचतंत्राची निर्मिती: ख्रिस्तपूर्व पहिल्या शतकात राजा अमरशक्तीच्या तीन 'मंदबुद्धी' (blockheads) मुलांना शिकवण्यासाठी विष्णू शर्मा यांनी 'पंचतंत्र' या ग्रंथाची रचना केली, ज्याला जगातील पहिले विशेष शिक्षणाचे पुस्तक मानले जाते.
• आधुनिक संस्थांची स्थापना: १८४१ मध्ये मद्रास येथे अशा व्यक्तींसाठी पहिले आश्रयस्थान (asylum) सुरू झाले. त्यानंतर १९१८ मध्ये कुर्सियांग (बंगाल) येथे शाळा, १९३९ मध्ये मद्रास सरकारी मानसिक रुग्णालयात शाळा आणि १९४१ मध्ये बॉम्बे (मुंबई) येथे 'चिल्ड्रन्स एड सोसायटी'तर्फे एक विशेष घर सुरू करण्यात आले.

शब्दावलीतील बदल आणि 'रोझा कायदा' (Rosa's Law)

• १९६१ मध्ये वैद्यकीय परिभाषेत "मेंटल रिटार्डेशन" (Mental retardation - मानसिक मंदता) या शब्दाचा वापर सुरू झाला.
• मात्र, काळानुरूप हा शब्द अपमानास्पद आणि कलंकित (R-slur) मानला जाऊ लागला. विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात अधिक आदरणीय आणि सर्वसमावेशक शब्दाचा वापर व्हावा यासाठी मोठी चळवळ उभी राहिली.
• २०१० मध्ये अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष बराक ओबामा यांनी 'रोझा कायदा' (Rosa's Law) संमत केला. ९ वर्षांच्या रोझा मार्सेलिनो या मुलीच्या संघर्षामुळे प्रेरित होऊन या कायद्याद्वारे फेडरल कायद्यांमधून "मेंटल रिटार्डेशन" हा शब्द काढून त्याऐवजी "इंटेलेक्चुअल डिसॅबिलिटी" (Intellectual disability - बौद्धिक अक्षमता) हा शब्द अधिकृत करण्यात आला.
• जागतिक आरोग्य संघटना (WHO) आणि 'अमेरिकन असोसिएशन ऑन इंटलेक्च्युअल अँड डेव्हलपमेंटल डिसॅबिलिटीज' (AAIDD) यांसारख्या जागतिक संस्थांनीही हा बदल स्वीकारला आणि व्यक्तीच्या मर्यादांवर लक्ष केंद्रित करण्याऐवजी त्यांच्या क्षमतांवर भर देणारा हा नवीन शब्द रूढ झाला

अशा प्रकारे, पाश्चात्य देशांमधील बौद्धिक अपंगत्वाचा इतिहास हा भीती आणि बहिष्काराकडून मानवतावाद, शिक्षण आणि सन्मानजनक अधिकारांपर्यंतचा प्रवास आहे.