Define Mental Retardation and associated conditions.

 

मानसिक अक्षमता (Mental Retardation), ज्याला आता जागतिक स्तरावर 'बौद्धिक अक्षमता' (Intellectual Disability) म्हणून ओळखले जाते, मानसिक मंदत्व' (Mental Retardation) हा शब्द आता वैद्यकीय आणि सामाजिक क्षेत्रात वापरला जात नाही; त्याऐवजी आता 'बौद्धिक अक्षमता' (Intellectual Disability - ID) हा सन्मानजनक शब्द वापरला जातो.  ही एक अशी स्थिती आहे ज्यामध्ये व्यक्तीच्या बौद्धिक क्षमता आणि दैनंदिन जीवनातील कौशल्ये सामान्य व्यक्तीच्या तुलनेत मर्यादित असतात.

मराठीमध्ये याची सविस्तर माहिती खालीलप्रमाणे आहे:

१. बौद्धिक अक्षमता (Intellectual Disability) म्हणजे काय?

ही कोणतीही आजारपण नसून मेंदूच्या विकासाशी संबंधित एक अवस्था (Condition) आहे. याची मुख्य दोन लक्षणे असतात:

• बौद्धिक कार्यक्षमता (IQ): व्यक्तीचा बुद्ध्यांक (Intelligence Quotient) ७० पेक्षा कमी असतो. यामुळे शिकणे, तर्क करणे आणि निर्णय घेणे यात अडचणी येतात.
• अनुकूलन कौशल्ये (Adaptive Behavior): दैनंदिन कामे जसे की संवाद साधणे, स्वतःची काळजी घेणे (उदा. अंघोळ, जेवण), आणि सामाजिक वावर यात मर्यादा येतात.

१. बौद्धिक कार्यक्षमतेतील तूट (Deficits in intellectual functioning): यामध्ये तर्क करणे, समस्या सोडवणे, नियोजन करणे, अमूर्त विचार करणे, निर्णय घेणे, शैक्षणिक आकलन आणि अनुभवातून शिकणे यांसारख्या बौद्धिक क्षमतांमध्ये लक्षणीय कमतरता असते. प्रमाणित बुद्ध्यांक (IQ) चाचणीमध्ये अशा व्यक्तींचा स्कोअर सामान्य जनतेच्या तुलनेत साधारणपणे दोन स्टँडर्ड डेव्हिएशनने कमी (उदा. ६५ ते ७५ च्या दरम्यान किंवा त्याहून कमी) असतो.

२. अनुकूलन कार्यक्षमतेतील तूट (Deficits in adaptive functioning): यात वैयक्तिक स्वातंत्र्य आणि सामाजिक जबाबदारी पार पाडण्यात अपयश येते. योग्य आधाराविना अशा व्यक्तींना दैनंदिन जीवनातील तीन मुख्य कौशल्ये पार पाडण्यात मोठ्या अडचणी येतात:

• वैचारिक किंवा शैक्षणिक (Conceptual): वाचणे, लिहिणे, भाषा, पैशांचे व्यवहार आणि वेळेचे नियोजन.
• सामाजिक (Social): संवाद साधणे, इतरांबद्दल सहानुभूती, सामाजिक न्याय आणि मैत्री टिकवणे.
• व्यावहारिक (Practical): स्वतःची काळजी घेणे (आंघोळ, कपडे), नोकरीच्या जबाबदाऱ्या, आणि करमणूक.

३. विकासाच्या टप्प्यात सुरुवात (Onset during developmental period): या बौद्धिक आणि व्यावहारिक समस्यांची सुरुवात बालपणी किंवा विकासाच्या अवस्थेत (साधारणपणे वयाची १८ वर्षे पूर्ण होण्यापूर्वी) होणे आवश्यक आहे.

बौद्धिक अक्षमतेचे प्रकार (गंभीरतेचे स्तर / Severity Levels): सध्याच्या आधुनिक मानकांनुसार (DSM-5),

 

 बौद्धिक अक्षमतेचे वर्गीकरण

·         बुद्ध्यांकाच्या (IQ) आधारावर याचे चार प्रकार पडतात:

प्रकार	बुद्ध्यांक (IQ Range)	वैशिष्ट्ये
सौम्य (Mild)	५० ते ७०	हे लोक शिक्षण घेऊ शकतात आणि स्वतंत्रपणे राहू शकतात. त्यांना फक्त थोड्या मार्गदर्शनाची गरज असते.
मध्यम (Moderate)	३५ ते ४९	यांना साधी कामे शिकवता येतात, पण दैनंदिन जीवनासाठी देखरेखीची गरज भासते.
तीव्र (Severe)	२० ते ३४	यांची संवाद साधण्याची क्षमता कमी असते आणि त्यांना सतत मदतीची गरज असते.
अति-तीव्र (Profound)	२० पेक्षा कमी	हे पूर्णपणे दुसऱ्यांवर अवलंबून असतात आणि त्यांना शारीरिक समस्याही असू शकतात

 

संबंधित किंवा सह-उद्भवणाऱ्या स्थिती (Associated Conditions / Comorbidities): बौद्धिक अपंगत्व असलेल्या व्यक्तींमध्ये इतर अनेक शारीरिक, मानसिक आणि अनुवांशिक आजार सोबत आढळण्याची शक्यता खूप जास्त असते.

१. अनुवांशिक आणि सिंड्रोमिक स्थिती (Genetic and Syndromic Conditions):

• डाऊन सिंड्रोम (Down Syndrome): हे बौद्धिक अपंगत्वाचे सर्वात सामान्य अनुवांशिक कारण आहे. यात क्रोमोसोम २१ ची अतिरिक्त प्रत असते. यासोबत जन्मजात हृदयविकार, स्नायूंचा कमकुवतपणा आणि लवकर येणारा अल्झायमर (Alzheimer's) यांसारखे आजार आढळतात.
• फ्रॅजाइल एक्स सिंड्रोम (Fragile X Syndrome): हे कुटुंबातून संक्रमित होणारे सर्वात सामान्य अनुवांशिक कारण आहे. यात बौद्धिक तूट, ऑटिझम, अती-चंचलता (ADHD) आणि लांब चेहरा व मोठे कान अशी शारीरिक लक्षणे दिसतात.
• प्राडर-विली सिंड्रोम (Prader-Willi Syndrome): यामध्ये सतत भूक लागणे आणि खाण्यावर नियंत्रण नसणे (Hyperphagia) यामुळे येणारा गंभीर लठ्ठपणा आणि सौम्य बौद्धिक अपंगत्व दिसून येते.

२. पर्यावरणीय आणि जन्मजात स्थिती (Environmental and Teratogenic Influences):

• फेटल अल्कोहोल स्पेक्ट्रम डिसऑर्डर (FASD): गरोदरपणात आईने मद्यपान केल्यामुळे गर्भाच्या मेंदूच्या विकासात अडथळे येतात. हा बौद्धिक अपंगत्वाचा टाळता येण्याजोगा सर्वात प्रमुख आजार आहे.
• टॉर्च इन्फेक्शन्स (TORCH Infections): गरोदरपणात आईला झालेले टॉक्सोप्लाज्मोसिस (Toxoplasmosis), रुबेला (Rubella), सायटोमेगॅलोव्हायरस (CMV) किंवा सिफिलीस (Syphilis) यांसारखे संसर्ग ज्यामुळे गर्भाच्या मेंदूला हानी पोहोचते आणि बौद्धिक विकास खुंटतो.

३. मानसिक आजार (Psychiatric Comorbidities - Dual Diagnosis):

 बौद्धिक अपंगत्व असलेल्या व्यक्तींमध्ये इतर मानसिक आजार होण्याचे प्रमाण सामान्य जनतेच्या तुलनेत ४ ते ५ पटीने जास्त (३०% ते ५०%) असते.

• अटेन्शन-डेफिसिट/हायपरअॅक्टिव्हिटी डिसऑर्डर (ADHD): एकाग्रतेचा अभाव, अतिचंचलता आणि आवेगी वर्तन सुमारे ६५% प्रकरणांमध्ये आढळते.
• ऑटिझम स्पेक्ट्रम डिसऑर्डर (ASD - स्वमग्नता): या व्यक्तींना सामाजिक संवाद साधण्यात आणि इतरांच्या भावना समजण्यात प्रचंड अडचण येते. ASD आणि बौद्धिक अपंगत्व अनेकदा एकत्र आढळतात.
• मूड आणि चिंता विकार (Mood and Anxiety Disorders): नैराश्य (Depression) आणि चिंता (Anxiety) हे विकार सामान्य आहेत. संवाद साधता न आल्यामुळे ते अनेकदा आक्रमक वर्तन, अस्वस्थता किंवा स्वतःला इजा पोहोचवणे (Self-injury) अशा स्वरूपात व्यक्त होतात.

४. शारीरिक आणि न्यूरोलॉजिकल आजार (Physical and Neurological Comorbidities):

• अपस्मार किंवा फेफरे (Epilepsy): सुमारे २६% बौद्धिक अपंग व्यक्तींमध्ये फिट्स किंवा अपस्माराचा त्रास आढळतो (सामान्य जनतेत हे प्रमाण १% पेक्षा कमी आहे).
• सेरेब्रल पाल्सी (Cerebral Palsy - CP): सुमारे एक तृतीयांश सेरेब्रल पाल्सी असलेल्या मुलांमध्ये बौद्धिक अपंगत्व असते. CP मुळे हालचाली आणि स्नायूंच्या समन्वयात अडथळा येतो.
• इतर समस्या: दृष्टी आणि श्रवणदोष (Sensory impairments), पचनसंस्थेचे विकार (Gastrointestinal disorders), हाडांची ठिसूळता आणि लठ्ठपणा या समस्या बौद्धिक अपंगत्व असलेल्या लोकांमध्ये अधिक प्रमाणात आढळतात.

 

६. सहाय्यक तंत्रज्ञान (Assistive Technology and Accommodations): व्यक्तीच्या शारीरिक किंवा बौद्धिक मर्यादांवर मात करण्यासाठी कामाच्या ठिकाणी आणि दैनंदिन जीवनात विविध तांत्रिक उपकरणांचा (Assistive devices), संवादाच्या साधनांचा आणि कामाच्या स्वरूपातील बदलांचा (Job restructuring) वापर केला जातो.

अशा प्रकारे, बौद्धिक अक्षमता असलेल्या व्यक्तींसाठी केवळ एकच पद्धत न वापरता, या सर्व हस्तक्षेपांचा एकत्रित वापर (Multidisciplinary approach) केल्यास त्यांच्या जीवनाचा दर्जा सुधारतो.