Explain The Terms Of Impairment, Disabilty & Handicap And Their Linkage.

 

इम्पेयरमेंट (Impairment), डिसॅबिलिटी (Disability), आणि हँडीकॅप (Handicap) हे तीन शब्द आरोग्यविषयक स्थितीचे परिणाम समजून घेण्यासाठी अनुक्रमे शरीर, व्यक्ती आणि सामाजिक भूमिका या तीन वेगवेगळ्या स्तरांवर कार्य करतात. जागतिक आरोग्य संघटनेने (WHO) १९८० मध्ये त्यांच्या 'इंटरनॅशनल क्लासिफिकेशन ऑफ इम्पेयरमेंट्स, डिसॅबिलिटीज, अँड हँडीकॅप्स' (ICIDH) मध्ये या संकल्पना स्पष्ट केल्या आहेत.

१. इम्पेयरमेंट (Impairment - शारीरिक किंवा मानसिक दोष): इम्पेयरमेंट म्हणजे कोणत्याही मानसिक, शारीरिक किंवा रचनात्मक (anatomical) स्थितीची किंवा कार्याची हानी किंवा असामान्यता होय. ही समस्या केवळ अवयव किंवा शरीराच्या अंतर्गत प्रणालीच्या स्तरावर उद्भवते. उदाहरणे: हात किंवा पाय गमावणे, दृष्टी नसणे, किंवा एखाद्या मानसिक आरोग्य विकाराचे निदान होणे.

२. डिसॅबिलिटी (Disability - अपंगत्व किंवा कार्यक्षमतेची मर्यादा): डिसॅबिलिटी म्हणजे इम्पेयरमेंटमुळे एखाद्या मानवासाठी सामान्य मानल्या जाणाऱ्या पद्धतीने किंवा मर्यादेत एखादी कृती (Activity) करण्याची क्षमता मर्यादित होणे किंवा नसणे. हे व्यक्तीच्या स्तरावरील कार्यात्मक मर्यादांचे वर्णन करते. उदाहरणे: चालण्यास असमर्थ असणे, बोलण्यात किंवा ऐकण्यात अडचण येणे, किंवा आंघोळ करणे व कपडे घालणे यासारखी दैनंदिन कामे करण्यात अडचण येणे.

३. हँडीकॅप (Handicap - सामाजिक गैरसोय किंवा अडथळा): हँडीकॅप म्हणजे एखाद्या व्यक्तीसाठी असा तोटा जो त्याच्या वयानुसार, लिंगानुसार आणि सामाजिक किंवा सांस्कृतिक घटकांनुसार त्याच्यासाठी सामान्य असलेली भूमिका पार पाडण्यास मर्यादित करतो किंवा प्रतिबंधित करतो. हे इम्पेयरमेंट किंवा डिसॅबिलिटीसह जगण्याचे सामाजिक आणि आर्थिक परिणाम दर्शवते. उदाहरणे: सार्वजनिक वाहतूक वापरण्यास अक्षम असणे, सामाजिकदृष्ट्या एकाकी पडणे, किंवा शारीरिक अडथळ्यांमुळे नोकरी मिळवण्यात येणाऱ्या अडचणी.

या शब्दांची जोडणी (The Linkage): १९८० च्या ICIDH फ्रेमवर्क अंतर्गत, हे शब्द कारणात्मक रेषीय मॉडेलद्वारे (Linear model of causation) जोडलेले होते: एखादा आजार किंवा विकार इम्पेयरमेंट (दोष) निर्माण करतो, ज्यामुळे डिसॅबिलिटी (अपंगत्व) येते, आणि त्याचा परिणाम म्हणून हँडीकॅप (सामाजिक गैरसोय) निर्माण होतो.

हे समजून घेण्यासाठी सेरेब्रल पाल्सी (Cerebral palsy) असलेल्या मुलाचे उदाहरण घेऊया. या विकारामुळे मुलाच्या पायाचे स्नायू असामान्यपणे घट्ट होतात (इम्पेयरमेंट). या स्नायूंच्या घट्टपणामुळे, मुलगा उभा राहू शकत नाही किंवा चालू शकत नाही (डिसॅबिलिटी). जेव्हा योग्य सुविधांअभावी चालता न येण्यामुळे या मुलाला शाळेतील सामान्य उपक्रमांमध्ये भाग घेता येत नाही, मित्रांसोबत खेळता येत नाही किंवा समाजातील आपली भूमिका पार पाडता येत नाही, तेव्हा ती अवस्था हँडीकॅप बनते.

संकल्पनांची उत्क्रांती (Evolution of these terms): कालांतराने, या रेषीय मॉडेलवर मोठ्या प्रमाणावर टीका झाली कारण यात समस्येचे मूळ केवळ व्यक्तीमध्ये मानले गेले आणि समाजातील चुकीच्या रचना व वृत्तींमुळे "हँडीकॅप" कसे निर्माण होतात याकडे दुर्लक्ष केले गेले. तसेच "हँडीकॅप" या शब्दाला असलेल्या नकारात्मक अर्थामुळे (अवलंबित्व आणि ओझे) त्याचा वापर हळूहळू कमी झाला.

यावर उपाय म्हणून, WHO ने २००१ मध्ये ICIDH च्या जागी 'इंटरनॅशनल क्लासिफिकेशन ऑफ फंक्शनिंग, डिसॅबिलिटी अँड हेल्थ' (ICF) हे नवीन मॉडेल आणले. हे बायोसायकोसोशल मॉडेल (Biopsychosocial model) आहे, जे अपंगत्वाला व्यक्तीचे आरोग्य आणि त्याचे पर्यावरणीय घटक यांच्यातील गुंतागुंतीचा परस्परसंवाद मानते. या नवीन फ्रेमवर्कमध्ये तटस्थ भाषेचा वापर केला जातो: "इम्पेयरमेंट" हे 'बॉडी फंक्शन्स अँड स्ट्रक्चर्स' अंतर्गत ठेवले आहे, "डिसॅबिलिटी" च्या जागी आता 'अॅक्टिव्हिटी लिमिटेशन्स' (Activity Limitations) हा शब्द वापरला जातो, आणि "हँडीकॅप" हा शब्द पूर्णपणे काढून टाकून त्याऐवजी 'पार्टिसिपेशन रिस्ट्रिक्शन्स' (Participation Restrictions - सहभागावरील निर्बंध) हा शब्द वापरला जातो.